Кыргызстанда унааны бажылоо: расмий эсептегич эмнени эсептейт жана акыркы сумма эмнеден турат

Унааны бажылоонун суммасын канчага сатып алганың эмес, унаанын жашы менен кыймылдаткычынын көлөмү чечет. Бул чет өлкөдөн унаа тандап жаткан адам биле турган биринчи эреже, жана ал эң көп акча үнөмдөйт.

Экинчи эреже: беш жылдык чекте ставка бир жарым-эки эсеге секирет. Бүгүн 2021-жылдык 2,0 литрлик унаа текче сантиметрине 2,7 евро боюнча эсептелет, ал эми 2020-жылдыкы — 4,8 евро боюнча. Бир эле унаадагы айырма — 421 722 сом.

Макаладагы бардык суммалар — Мамлекеттик бажы кызматынын расмий эсептегичинин 2026-жылдын 20-сентябрындагы жообу. Ошол күнү ал еврону 100,41 сом, долларды 87,4496 сом боюнча эсептеген. Эсептегичтин кыргызча барагы да бар — «Унааларды ташып келүүдө бажы төлөмдөрүн эсептөө үчүн онлайн калькулятор».

Беш жылдык чек: эң кымбат бир жыл

Үч жаштан улуу унаалар үчүн алым баадан эмес, көлөмдөн эсептелет. Ставкалар ЕЭК Кеңешинин 2017-жылдын 20-декабрындагы №107 чечимине карата №2 тиркемеден алынат (18.10.2024 редакциясы). Биз бажы кызматынын эсептегичи аркылуу жаштар жана көлөмдөр боюнча торду толук айдап чыктык — натыйжа ЕЭКтин тиркемесиндеги ставкалар менен экинчи белгисине чейин дал келди.

Үч жаштан улуу, бирок беш жаштан улуу эмес унаалар:

Беш жаштан улуу унаалар — ошол эле принцип, ставкалар дээрлик эки эсе жогору:

Жаш кантип эсептелет деген өзүнчө маселе. Бажы кызматынын эсептегичи чыгарылган жыл менен иштейт жана ставкалардын которулушуна караганда аны учурдагы жылдан кемитет: 2026-жылы 2021-жылдык унаа «беш жылдан ашпаган» тобуна, 2020-жылдыкы улуу топко кирет. Чыныгы бажы эсеби болсо жылдан эмес, чыгарылган датадан жүргүзүлөт, ошондуктан жылдын аягында чыккан унаада чыныгы дата сенин пайдаңа иштеши мүмкүн. Жеке эсептегич blik.kg, мисалы, чыккан айды өзүнчө сурайт — методикалык жактан бул чынчылыраак.

Үч жашка чыга элек унаалар: бул жерде баа мааниге ээ

Жаңы унаалар үчүн формула башка — бажы наркынын пайызы, бирок текче сантиметрине белгиленген чектен төмөн эмес:

Эсептегич эмне сурайт

Эсептегич бажы кызматынын сайтында турат жана алты нерсени сурайт:

Жообунда төрт сап чыгат: ташып келүү бажы алымы, КНС, бажы жыйымдары жана жыйынтык — сом менен да, тандалган валюта менен да.

Эсептин түрлөрүнүн ортосундагы айырма «унааны өзүңө аласыңбы же сатууга аласыңбы» дегенде эмес, кайсы ченемдер колдонуларында. Жеке пайдалануу үчүн ЕАЭБ эрежелери боюнча жыйынды бажы төлөмүнүн бирдиктүү ставкасы иштейт: алым менен салыктын ордуна бир сумма. Жалпы тартип — бул кадимки импорт: ЕАЭБдин Бирдиктүү бажы тарифи боюнча алым, үстүнө КНС, үстүнө тариздөө жыйымы.

Эсептегичти текшергенде байкалган эки нерсе:

Биринчи: кыймылдаткычтын түрү «электромобиль» абалында гана таасир этет. Бензин менен дизель бирдей киргизүүлөрдө таптакыр бирдей натыйжа берет — он чакты айкалышты салыштырдык, тыйынына чейин дал келет.

Экинчи: «жеке пайдалануу» режиминде кыймылдаткычтын түрү таптакыр эсепке алынбайт. Электромобилди тандасаң да, эсеп текче сантиметр боюнча жалпы ставкалар менен жүрөт. Электр унаасы үчүн бул жүз доллар менен он эки миң доллардын ортосундагы айырма.

Жалпы тартиптин үч сабы: алым, КНС, жыйым

Алым. Жалпы тартипте ставкалар «жеке» тиркемеден эмес, ЕАЭБдин Бирдиктүү бажы тарифинен алынат. Бажы кызматы аларды 2025-жылдын 3-апрелиндеги билдирүүсүндө түз атаган: жаңы унаалар үчүн 15%, колдонулган унаалар үчүн 20%, ал эми өлчөмү чыгарылган жылга, кыймылдаткычтын түрүнө жана көлөмүнө жараша аныкталган ТН ВЭД (товардык номенклатура) кодуна көз каранды. Жети жаштан улуу унаада ставка кайрадан текче сантиметрдеги еврого айланат: 2,5 литрлик 2018-жылдык седанда эсептегич так 1 см³ үчүн 2,2 евро берди.

КНС. Кыргызстанда кошумча нарк салыгынын (КНС, орусчасы — НДС) ставкасы — 12%, бул Салык кодексинин 254-беренесинин 1-бөлүгү (31.12.2025 редакциясы). Ошол эле сан бажы кызматынын унаа импорту жөнүндөгү билдирүүсүндө турат.

База — бажы наркы плюс кошуп эсептелген алым. Биздин седанда: 874 496 сом нарк плюс 552 255 сом алым, суммадан 12% — 171 210 сом.

«Жеке пайдалануу» режиминде КНС таптакыр кошулбайт: аны бирдиктүү ставка өзүнө камтыйт, эсептегичтин жообунда ал жерде нөл турат.

Электромобилдердин импорту КНСтен бошотулган — бул бошотулган импорттун тизмесиндеги 17-пункт жана Салык кодексинин 291-беренеси. Бирок мыйзамда эсептегичте жок чектөө бар: бошотуу «чыгарылган жылы 5 жылга чейинки» унааларга тиешелүү. Бажы кызматынын эсептегичи болсо 2018-жылдык, башкача айтканда сегиз жаштагы электромобилге да нөл КНС көрсөтөт. Бул айырма эсептегичти маалымдама курал катары гана кароонун дагы бир себеби: акыркы сумманы декларация боюнча инспектор кошуп эсептейт.

Жыйым. Бажы операциялары үчүн жыйымды бажы кызматы түз атайт: товардын наркынын 0,40%ы. Сызыктуулугун төрт суммада текшердик — жыйым чын эле пропорционалдуу, тепкичтүү эмес:

«Жеке пайдалануу» режиминде жыйым да нөлгө айланат — ал бирдиктүү ставкага кирет.

«Акциз» деген сап жок

Акциз салынуучу товарлардын тизмесинде (Салык кодексинин 334-беренеси) он позиция бар: этил спирти, алкоголь, таттуу суулар, сигарета жана башка тамеки азыктары, ысытылуучу тамеки, никотин камтыган суюктуктар, электрондук сигареталар, мунай жана мунай азыктары, унаа үчүн суюлтулган газ. Жеңил унаа ал жерде жок.

Бул эки тараптан ырасталат: расмий эсептегичтин жообунда төрт талаа бар — алым, КНС, жыйымдар, жыйынтык, жана алардын арасында «акциз» деген сап жок. Башка эсептегичтен жеңил унаага акциз сабын көрсөң, бул же ката, же казакстандык методиканы кыргызстандык эрежеге көчүрүү.

Каттоодогу 5% — бул бажы эмес

Унаа бажыдан чыккандан кийин аны эсепке коюу керек, жана бул жерде өзүнчө төлөм пайда болот: тарифтик тор боюнча бааланган нарктын биринчи жолку каттоодо 5%ы, жаңы ээсине кайра каттоодо 0,3%ы. Бул Мамлекеттик каттоо кызматынын жыйымы, бажы төлөмү эмес, жана бажы кызматынын эсептегичине кирбейт.

Аны электрондук кызматтар порталынан эсептөө керек — ал жерде эки өзүнчө кызмат бар: биринчи жолку каттоо үчүн 5% баалоону эсептөө жана кайра каттоо үчүн 0,3% баалоону эсептөө. Экөө тең категорияны, өндүрүүчү өлкөнү, чыгарылган жылды жана кыймылдаткычтын көлөмүн сурайт.

Көйгөй мында: 2026-жылдын 20-сентябрында бул эсептегичтердин бири да иштебейт. Баракты браузерден ачып, «Жеңил унаалар» категориясын тандадык — кийинки тизме чыкпайт. Консолдо себеби көрүнүп турат: https://e.srs.kg/api/getFee дарегине суроо-талап CORS саясаты менен бөгөттөлөт, жооп баракка жетпейт. Демек, 5% деген санды билесиң, бирок тор боюнча бааланган наркты азыр онлайн көрө албайсың — аны тариздөө учурунда айтышат.

Ставканын өзү эч жакка кеткен жок жана бюджетке салмактуу тиет: 400 миң сомго бааланган унаада биринчи жолку каттоо — 20 миң сом, кайра каттоо — 1 200 сом.

Үч эсеп толугу менен

Бардык суммалар — бажы кызматынын эсептегичинин 2026-жылдын 20-сентябрындагы жообу.

1-мисал. 2018-жылдык седан, бензин 2 500 см³, бажы наркы 10 000 доллар

2-мисал. 2022-жылдык кроссовер, бензин 2 000 см³, бажы наркы 20 000 доллар

3-мисал. 2024-жылдык электромобиль, бажы наркы 25 000 доллар

Үчүнчү мисал ката эмес. Жалпы тартипте 25 миң доллар турган электромобиль бажыда 100 долларга турат. Жеке пайдалануу режиминде эсептегич кыймылдаткычтын түрүн карабай, нарктын 48%ын эсептейт.

«Жеке пайдалануу» дайыма арзан эмес

1 жана 2-мисалдарды кайра карачы: биринчисинде жалпы тартип 528 миң сомго арзан, экинчисинде тескерисинче 66 миң сомго кымбат. Мыйзам ченемдүүлүк жөнөкөй жана аны чет өлкөдөн унаа тандаганда эстен чыгарбоо керек.

Үч жаштан улуу унаалар үчүн бирдиктүү ставка баага көз каранды эмес — көлөмгө гана. Демек, унаа өз моторуна салыштырмалуу канчалык арзан болсо, бирдиктүү ставка ошончолук жаман. 10 миң доллар турган эски чоң седан 12 500 еврого алым төлөгөндөй эсеп алат. Тескерисинче, кичине моторлуу кымбат жаңы унаа жеке режимде утат, анткени жалпы тартипте ал чоң нарктан пайыз төлөп, үстүнө дагы КНС төлөйт.

Эсептерден чыгарган багыт: беш жаштан улуу, эки литрден жогору моторлуу унааларда жалпы тартип дээрлик дайыма арзан, 15–20 миң доллардан кымбат жаңы унааларда дээрлик дайыма кымбат.

Бул бөлүмдү зыяндуу кеңешке айландырбай турган маанилүү эскертүү: режимди тандоо эсептегичтеги белги эмес. Бирдиктүү ставка жеке жак ташып келген, жеке пайдалануу үчүн товарларга колдонулат; жалпы тартип — бул декларация, сертификация жана, эреже катары, юридикалык жактын же жеке ишкердин катышуусу менен жүргөн импорт. Сенин унааңа кайсы режим колдонуларын эсептегич боюнча сен эмес, документтер боюнча бажы чечет. Экөөнү тең эсептеп көргөн пайдалуу — кандай акча жөнүндө сөз болорун билүү үчүн.

Башка эсептегичтер эмне үчүн башка сумма берет

Жеке эсептегичтер ар кандай сан берет, себептери сырдуу эмес:

• кайра эсептөөнүн базасы башка. ЕЭК тиркемесиндеги ставкалар еврого жазылган, ал эми сен сом менен төлөйсүң. Бажы кызматынын эсептегичи эсеп күнүндөгү өз курсун алат — 20-сентябрда бул 1 еврого 100,41 сом. Башка эсептегичке бир ай мурунку курс тигилип калса, бардык саптар бир эле учурда жылат;
• саптардын топтому башка. Бирөө алым менен КНСти гана көрсөтөт, бирөө 0,4% жыйымды кошот, бирөө үстүнө бажыга эч тиешеси жок 5% каттоо жыйымын кошот;
• ойдон чыгарылган акциз. Calk.KG өз бөлүмүндө «алым, жыйым, акциз жана КНС» эсептеп берерин түз убада кылат, ал эми Салык кодексинде жеңил унаага акциз жок;
• жашты тегеректөө. Чыгарылган жыл менен чыгарылган датанын айырмасы, жогоруда көрсөткөндөй, ставкада бир жарым эсеге чейин жетет.

Айырманы текшерүү оңой: ошол эле Calk.KGнын суроо-жообунда 2,0 литрлик, 10 000 доллар турган колдонулган унаанын бажылоосу «$2 800–3 200» болот деп жазылган. Бажы кызматынын расмий эсептегичи ошол эле киргизүүлөрдө төрт жаштагы унаа үчүн жалпы тартипте 3 480 доллар, бирдиктүү ставка боюнча эсептегенде 6 200 доллар берет. Эки баа тең убада кылынган диапазонго кирбейт.

Жыйынтык: бажы кызматынын эсептегичин колдон, калгандарын болжол катары кара. Жана эсиңде болсун — расмий эсептегич да маалымдама мүнөзгө ээ, акыркы сумманы декларацияны тариздөөдө инспектор так ТН ВЭД коду жана так чыгарылган дата боюнча кошуп эсептейт.

1-сентябрдан кийин «перекид» менен эмне кылуу керек

Чет өлкө номерлүү унааларды легалдаштыруунун акыркы этабы Президенттин 2026-жылдын 3-июнундагы жарлыгы боюнча 10-июлдан 1-сентябрга чейин жүрүп, өлкөгө 2024-жылдын 31-декабрына чейин киргизилип, эсепке коюлбаган унааларга гана тиешелүү болгон. Унааларды каттоо боюнча мамлекеттик борбордун маалыматы боюнча, өнөктүктүн жүрүшүндө 5 531 унаа таризделген: 2 000 см³ке чейинки кыймылдаткычы барлары — 4 870, андан жогорулары — 661, плюс оң жагынан руль которулган 48 унаа. Эң көп Жалал-Абад бөлүмү (784), Ош (601) жана Өзгөн (415) тариздеген.

Ушундан кийин эмне калат:

• легалдаштыруу жабык жана аны узартуу пландалган жок. Легалдаштырылбаган чет өлкө номерлүү унааларды пайдаланууга тыюу салынды, мындай унааларды айрым аянтчага жана утилизацияга жөнөтүшү мүмкүн;
• 2025 жана 2026-жылдары киргизилген унаалар жарлыкка кирген эмес — аларга кадимки бажы тариздөө гана жол;
• легалдаштырылган унаалардын статусу өзгөчө. Алардын баары 10-регион коду менен номер жана маалымат тутумунда чектөө белгисин алды. Дагы 2025-жылдын февралында Унааларды каттоо боюнча мамлекеттик агенттиктин директорунун орун басары Бакытбек Шералиев мындай унааларды сатууга, белекке берүүгө жана күрөөгө коюуга болбой турганын айткан. 10-регион номерлүү унаа сунушталса — байдарды берүүдөн мурун биринчи тактай турган нерсе ушул.

VIN аркылуу текшерүү

Бажыда сага декларация таризделет, жана бажылоонун канча төлөнгөнүн тастыктаган документ эсептегичтин эсеби эмес, ошол декларация. Анын реквизиттери биринчи жолку каттоодо керек болот.

Унаа чын эле таризделгенин бажынын сайтынан акысыз жана каттоосуз текшерүүгө болот: VIN код боюнча издөө. Кызмат «Ички керектөө үчүн чыгаруу» процедурасы боюнча чыгарылган жеңил унаалардын бажы тариздөөсү жөнүндө маалымат берет. VIN боштук жана сызыкчасыз 17 белги менен киргизилет; сандар жана I, O, Q тамгаларынан башка латын тамгалары, ошондой эле орусча К, М, О, С, Е, В, Р, А, Т, Х, Н тамгалары кабыл алынат. Кузовдун же шассинин номерин эркин форматта киргизсе болот.

Акчаны бергенге чейин таризделген унааны «перекиддан» айырмалоонун жалгыз жолу ушул. Келишимге чейинки толук текшерүүнү унааны сатып алуудан мурун текшерүү материалынан, андан кийинки кадамдарды «Түндүк» аркылуу кайра каттоо нускамасынан кара. Кореядан келген унаанын бажылоосун бардык кошумча чыгымдары менен өзүнчө карадык, ал эми эсептерде евро менен доллар кайсы курс боюнча которуларын НБКРдын расмий курстары материалынан көрөсүң.

Бажылоону эсептеп бүттүңбү — эми аны Кыргызстанда мурдатан таризделип, эсепте турган унаалардын баасы менен салыштыр: Мынадагы «Жеңил унаалар» бөлүмүндө чыгарылган жыл жана кыймылдаткычтын көлөмү боюнча чыпкалар бар — жогорудагы бардык арифметика дал ушул эки параметрге байланыштуу. Кээде алып келген арзан болуп чыгат, кээде алып келе турган эч нерсе калбаганы билинет.

Көп берилүүчү суроолор

Кыргызстандын расмий бажы эсептегичи кайда?

Мамлекеттик бажы кызматынын сайтында: customs.gov.kg, «Унаа каражаттары үчүн бажы төлөмдөрүн эсептөө калькулятору» бөлүмү. Ал акысыз, каттоо талап кылынбайт, натыйжа сом менен да, тандалган валюта менен да чыгат. Кыргызча версиясы да иштейт.

Эсептегич эмне үчүн жүрүштү жана комплектацияны сурабайт?

Анткени алар эч нерсеге таасир этпейт. Бирдиктүү ставка кыймылдаткычтын көлөмүнөн жана жаштан, жалпы тартип бажы наркынан эсептелет. Жүрүш унаанын баасы үчүн маанилүү, төлөмдөр үчүн эмес.

Бажылоодо дизель бензинден кымбатпы?

Жок. Бирдей киргизүүлөрдө эсептегич дизель менен бензинге тыйынына чейин бирдей сумма берет. Айырма электромобилдерде гана бар.

Гибридди электромобиль катары эсептешеби?

Жок. Эсептегичте гибриддер кадимки кыймылдаткычтар менен чогуу турат — «дизель, дизель-гибрид» жана «бензин, бензин-гибрид». Нөлдүк ставкалар электр кыймылдаткычы менен гана жүргөн унааларга колдонулат.

Бажыдан чыккан унааны эсепке коюу канча турат?

Биринчи жолку каттоодо тарифтик тор боюнча бааланган нарктын 5%ы, кийинки ээсине кайра каттоодо 0,3%ы. Баалоону Мамлекеттик каттоо кызматынын тору эсептейт; электрондук кызматтар порталындагы онлайн эсептегич 2026-жылдын 20-сентябрында кызматтын өз тарабындагы ката себептүү маалымат бербейт.

Базардан арзан нерастаможенный унаа алсам эмне болот?

Унаа эмес, көйгөй сатып аласың. Легалдаштыруу 2026-жылдын 1-сентябрында аяктады, чет өлкө номерлүү унааларды мындан ары пайдаланууга тыюу салынган, ал эми унааларды айрым аянтчага жана утилизацияга жөнөтүшү мүмкүн. Акчаны бергенге чейин VINди бажынын сайтынан текшер.

Булактар

• КР Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик бажы кызматы. Унаа каражаттары үчүн бажы төлөмдөрүн эсептөө калькулятору — форманын талаалары жана макаладагы бардык эсептер, 20.09.2026 текшерүү; кыргызча барагы.
• КР Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик бажы кызматы. Унаага алым жана салык ставкаларында өзгөрүү жок, 2025-жылдын 3-апрели — 0,40% жыйым, 15% жана 20% алым, 12% КНС.
• КР Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик бажы кызматы. VIN код боюнча издөө — бажы тариздөөнү текшерүү жана киргизүү форматы.
• Евразия экономикалык комиссиясы. ЕЭК Кеңешинин 20.12.2017-жылдагы №107 чечимине №2 тиркеме — жеке пайдалануудагы унаалар үчүн бирдиктүү ставкалар, 18.10.2024 редакциясы.
• КР Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык кызматы. КРдын Салык кодекси, 18.01.2022-жылдагы №3, 31.12.2025 редакциясы — 254-берене (КНС 12%), 334-берене (акциз салынуучу товарлардын тизмеси), 291-берене жана бошотулган импорттун тизмеси (электромобилдер).
• КР Мамлекеттик каттоо кызматы. Биринчи жолку каттоо үчүн 5% баалоону эсептөө жана кайра каттоо үчүн 0,3% эсептөө — жыйымдардын ставкалары жана кызматтардын сүрөттөлүшү.
• Унааларды жана айдоочулук курамды каттоо боюнча мамлекеттик борбор, басма сөз кызматы, 2026-жылдын 4-сентябры — легалдаштыруунун жыйынтыгы: 5 531 унаа, кыймылдаткычтын көлөмү жана бөлүмдөр боюнча бөлүштүрүү, 10-регион коду менен номерлер (Economist.kg билдирүүсү боюнча).