Курмандыкка мал тандоо: кайсы мал жарайт, жашы канча болушу керек жана кандай кемчиликтер тоскоол болот

Курмандыкка мал тандоодо эки нерсе чечет: жашы жана кемчиликтери. Бул экөө диний талап, базардагы келишимге көз каранды эмес жана сатуучунун сөзү менен ырасталбайт. Ошондуктан төмөндө бардык талап Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын (КМДБ) расмий түшүндүрмөсү боюнча берилди, өз пикирибиз кошулган жок.

Экинчи бөлүктө — баа. Ал бөлүмдөгү сандар биздин өз ченөөбүз: 21-сентябрь 2026-жылы жарнама аянтчасындагы активдүү жарнамалардан чогултулду жана кайдан алынганы ар бир жерде көрсөтүлдү.

Кайсы малдарды союга болот

КМДБнын түшүндүрмөсүндө тизме жабык түрдө берилген: эркек жана ургаачы төө, бука, уй, эркек жана ургаачы топоз, кочкор, соолук кой, теке, эчки. Бул тизмеден башка малдын түрү курмандыкка жарабайт.

Тизме жабык болгондуктан, «болот бекен» деген суроо башка жаныбарлар боюнча коюлбайт.

Жашы: эң аз чек

Бир гана өзгөчөлүк бар жана ал так чектелген: алты айлык козу көрүнүшү чоң болуп, бир жаштан кем эмес сыяктуу көрүнсө, курмандыкка жарайт. КМДБ бул жеңилдик козуго гана тиешелүү экенин өзүнчө эскертет — улакка, торпокко же башкасына жайылтууга болбойт.

Ушул жерден эң көп берилген суроо чыгат: алты айлык козу жараса, эмне үчүн бир жаштык улак жарабайт? Жообу жеңилдиктин чегинде: түшүндүрмө жеңилдикти жалгыз козуга берген, эчки тукумуна берген эмес. Бир жаштан кем эчки же теке — жарабайт.

Кемчиликтер: толук тизме

КМДБнын түшүндүрмөсүндө курмандыкка чалынуучу мал «эттүү, эч кандай майыптыгы жок» болушу керек деп жазылган. Андан ары ар бир кемчилик жарай тургандары менен жарабай тургандары кошо саналат. Төмөндө ошол тизме таблица түрүндө.

Тизменин аягында КМДБ эң жакшы курмандык малы деп бычылган, көрктүү жана дени сак малды атайт.

Кемчилик сатып алгандан кийин чыкса

Бул өзүнчө эреже жана аны билбеген көп. Эгер жогоруда саналган кемчиликтердин бири мал сатып алынгандан кийин пайда болсо, тартип адамдын абалына жараша:

• курмандык чалуу важиб эмес адам (нисабга жетпеген) ошол малды союй берсе болот;
• нисабга ээ адам башка мал алып, аны союшу керек.

Ушул себептен мал сатып алгандан кийинки күндөрдө аны кароосуз калтырбоо керек — жаракат курмандыкты жараксыз кылып коёт.

Кара малдагы үлүш: жетиден ашпайт

Майда мал — кой жана эчки — бир гана адамдын атынан союлат. Аны эки кишиге бөлүүгө болбойт.

Кара малды (уй, бука, төө, топоз) бир адам да, бир нече адам да сойсо болот. Бирок чек так: эң көбү жети адам. КМДБнын түшүндүрмөсүндө «бир уйду курмандыкка жети адам сойсо болот, сегиз адам болсо, курмандык кабыл кылынбайт» деп жазылган. Ар бир адамдын үлүшү жетиден бирден кем болбоого тийиш, андан аз болсо курмандык жараксыз.

Бир адам бир нече үлүш ала алат — бул уруксат.

Эң маанилүү эскертүү ушул жерде: шериктердин бирөөнүн гана ниети курмандык эмес, башка максатта — мисалы, жөн гана эт алуу үчүн — болсо, курмандык эч кимден кабыл кылынбайт. Демек «жети орунду толтуруу» үчүн кимди болсо да кошуу — бардык шериктердин ибадатын жокко чыгарат. Шериктерди чогултканда бул суроо алдын ала ачык коюлушу керек.

Курмандык кимге важиб

КМДБнын түшүндүрмөсү боюнча курмандык балагатка жеткен, эс-акылдуу, сапарда эмес (90 километрден ашык жолдо эмес) жана хажат аслиядан — күндөлүк жашоого зарыл нерселерден — тышкары нисабга жеткен мүлккө ээ, карызы жок мусулманга важиб.

Нисабдын өлчөмү шариятта 612,350 грамм күмүш же 87,478 грамм алтын деп бекитилген. Күмүштүн бүгүнкү базар баасын билсең, нисабды өзүң эсептей аласың: 612,350ди бир граммдын баасына көбөйтөсүң.

Дагы бир жалпы жаңылыш түшүнүк бар: үй-бүлө бир мал союп койсо, үй-бүлөнүн бардык мүчөсү милдетинен бошойт деп ойлошот. КМДБ муну ачык жокко чыгарат — ар бир мүчө өзүнчө каралат, кимиси нисабга ээ болсо, өзү курмандык чалууга милдеттүү.

Убактысы: качан башталып, качан бүтөт

Курмандык зуль-хижжа айынын 10-күнү башталат жана 12-күнү аср намазына чейин бүтөт. Ушул мөөнөттүн ичинде каалаган убакта союга болот, бирок эң жакшы күн — биринчиси, андан кийин экинчиси, андан кийин үчүнчүсү.

Айт намазына баруу милдеттүү болгон шаардын тургундары айт намазына чейин союга тийиш эмес. Намаздан мурда союлса, ал курмандык деп эсептелбейт — жөн эле союлган мал болуп калат, кайра союш керек.

Түндөсү союга болот, эгер жарык жакшы болсо. Жарык начар болсо, союу жакшы эмес деп эсептелет.

Курмандык важиб болгон адам үч күндүн ичинде союга үлгүрбөй калса, орточо койдун наркында садака берет. Ал эми мал сатып алып, союга үлгүрбөсө, ошол малдын өзүн садака кылат.

Курман айт 2027-жылы качан

Бул суроого 21-сентябрь 2026-жылга карата так жооп жок жана биз аны божомолдобойбуз.

Так датаны эки булактан күтүү керек: КМДБнын диний календары жана Министрлер кабинетинин ошол жылдагы эс алуу жана которулган күндөр жөнүндө токтому. Экөө тең 2027-жыл үчүн али жарыяланган эмес.

Салыштыруу үчүн: 2026-жылы Курман айт 27-майда белгиленген. Ай календары боюнча майрам жыл сайын он күндөй артка жылат, ошондуктан 2027-жылы ал май айынын ортосуна туура келиши күтүлөт. Бирок бул — арифметикалык болжол, расмий дата эмес. Чет элдик сайттардагы жана калькулятордогу даталар Кыргызстандын расмий датасы менен дал келбей калышы мүмкүн.

Дата жарыялангандан кийин аны Курман айт 2027 качан деген барагыбызда жаңыртабыз.

Баа: 21-сентябрдагы сүрөт

Эми сандарга өтөбүз. Бул жерде эмне ченелгенин так айтабыз, анткени бул макалада эң оңой алдануу — ошол.

Методикасы. 21-сентябрь 2026-жылы «Мал Базар» агроплатформасынын ачык карта сайтынан 507 жарнама баракчасынын дареги алынып, ар бири өзүнчө ачылып окулду. Алардын 500ү жандуу болуп чыкты. Ошолордон категориялар боюнча медиана эсептелди; валютасы доллар болгон жарнамалар жана айкын катасы бар сандар эсептен чыгарылды.

Бул эмне эмес. Бул мал базарларындагы келишим баасы эмес, статистика эмес, орточо рыноктук баа эмес. Бул — сатуучулар суранган баа, сентябрь айына карата, Курман айттан алыс мезгилде.

Булак: mlbzr.kg карта сайтындагы 507 жарнама баракчасы, алардын 500ү жандуу, 21.09.2026 карата өз эсебибиз.

Койдун баасы боюнча аймактык бөлүштүрүү. Бешден аз жарнама табылган аймакка медиана берилбейт:

Чүйдөн башка аймактарда жарнаманын саны аз — алты, төрт. Мындай сандан «облустагы баа» чыкпайт, ал болгону багыт берет. Чүй боюнча 91 жарнама — буга таянууга болот.

Дагы бир нерсе: жарнамалардын арасында асыл тукум мал да, жөнөкөй мал да, бир баш да, үйүр да аралашып жүрөт. Ошондуктан жогорку чейрек (75 000 сом) курмандыкка керектүү малдын баасы эмес — анда көбүнчө асыл тукум кочкорлор турат.

Курман айттын алдындагы кымбатташ — бул белгилүү көрүнүш, бирок анын так өлчөмүн бул жерде санга айландырбайбыз: бизде өткөн жылдардагы өз архивдик замерибиз жок, ал эми башка бирөөнүн санын текшербей көчүрүү — ушул темада эң жооптуу эмес иш. Жалпы багыт: майрамдан бир-эки ай мурда алгандар арзаныраак алат.

Мал базарлардагы баанын аймак боюнча кыймылы жөнүндө өзүнчө мал базар баалары макалабыз бар.

Эрте сатып алуу: кармоонун чыгымы

Эрте алуу арзаныраак, бирок малды кайдадыр кармоо керек. Бул чыгымды чечимге кошуп эсепте.

Кармоонун арифметикасы жөнөкөй: күн саны × суткалык тоют × тоюттун бир килограммынын баасы. Бир койго суткасына орточо 1–1,5 килограмм кургак зат кетет деп эсептесең (бул зоотехникалык жалпы эреже, расмий ченем эмес), эки айлык кармоо 60–90 килограмм тоют дегенди билдирет.

Тоюттун бүгүнкү баасын жана аны туптан тоннага которуунун формуласын чөп менен беденин баасы боюнча макаладан карай аласың. Кыска эреже: эки-үч ай кармоонун наркы койдун баасынын он пайызынан ашып кетсе, эрте сатып алуунун пайдасы жоголот.

Мунун үстүнө коркунуч бар: жогоруда айтылгандай, кемчилик сатып алгандан кийин чыкса, нисабга ээ адам башка мал алууга милдеттүү болот.

Ветеринардык жагы

Малды сатып алаарда бирканы жана ветеринардык коштомо документти сура. Жаныбарларды идентификациялоо жана көзөмөлдөө — Ветеринария, мал чарбасын өнүктүрүү, жайыт жана тоют кызматынын түз ишинин бир бөлүгү, анын сайтында бул үчүн өзүнчө бөлүм иштейт.

Бирка жок мал — бул жөн гана кагаз жетишпей калганы эмес: ал малдын кайдан келгени, эмдөөдөн өткөнү жана оорулуу үйүрдөн чыкпаганы белгисиз дегени. Курмандыкка алынган малдын эти үй-бүлөгө жана коңшуларга таратылат, ошондуктан бул суроо расмийлик эмес.

Бул бөлүктө так өлчөмдөрдү — документтин формасын, мөөнөтүн, төлөмүн — жазбайбыз: аларды 21-сентябрда ведомстволук сайттан ачык жарыяланган түрдө таба албадык. Так талапты жергиликтүү ветеринардык бөлүмдөн сураш керек.

Союу, тери жана эт

Союу тартиби. Малды кыбылага каратып жаткырат. Бычак алдын ала курчутулат, бирок малдын жанында эмес. Мууздаганда эки күрөө тамыр, кызыл өңгөч жана кекиртек кесилет — ушул жетиштүү жана милдеттүү. Малдын жаны чыга электе жүлүндөөгө болбойт; тери жаны толук чыккандан кийин гана сыйрылат. Мууздаарда үн чыгарып «Бисмиллаахи Аллооху Акбар» деп айтуу керек, ал эми ниетти ичинен кылса да болот.

Кылууга болбогон нерселер. Курмандыкка союла турган малды саап да, жүнүн кыркып да болбойт. Эгер саап, сүтүн ичип койсо, саалган сүттүн наркын садакага берүү керек.

Тери. Сойгон адамга акы катары тери да, эт да берилбейт. Терини муктаж адамдарга берүүгө, же сатып, акчасын аларга берүүгө болот. Өзүнө калтырууга же белек кылууга да болот. Бирок сатылса, акчасы зекет алууга татыктуу адамга гана берилет.

Эт. Толук өзүнө калтырууга да, бүт таратууга да болот. Мустахаб деп эсептелгени — үчкө бөлүү: бир бөлүгү өзүнө, бир бөлүгү кедей-муктаждарга, бир бөлүгү конокторго. Курмандыктын этин сатууга болбойт. Мусулман эместерге берүүгө болот.

Майрамдан мурдагы сүннөт

Курмандык кылууну ниет кылган адам зуль-хижжа айы киргенден тартып, малды союганга чейин чачын, денесиндеги түктөрүн жана тырмактарын албай жүрүүсү мустахаб. Мунун баарын жаңы ай киргенге чейин жасап алуу керек.

Ошондой эле Арафа күнү — зуль-хижжанын 9-күнү — орозо кармоо сүннөт деп эсептелет.

Такбир Ташрик зуль-хижжанын 9-күнү багымдат намазынан кийин башталып, 13-күнү аср намазында бүтөт. Ар бир жамаат менен окулган парз намаздан кийин бир жолу үн чыгарып айтуу важиб, аялдар үн чыгарбай айтат.

Кайда кароо керек

Бул макаладагы диний талаптардын баары КМДБнын сайтындагы «Курбандык» бөлүмүндөгү түшүндүрмөлөргө таянат, шилтемелер жогоруда. Талаштуу же жеке кырдаал боюнча суроо чыкса, КМДБнын расмий фатва порталына жазуу туура болот — ал жерде суроого дин адистери жооп берет.

Курмандыкка мал издеп жатсаң, Мына сайтындагы жаныбарлар бөлүмүндө аймак боюнча жарнамаларды карап көрсөң болот.

Көп берилүүчү суроолор

Кайсы малдарды союга болот?

Төө, бука, уй, топоз (эркек, ургаачы), кочкор, соолук кой, теке, эчки. Тизме жабык — башкасы жарабайт.

Козу алты айлык болсо жарайбы?

Ооба, эгер көрүнүшү чоң болуп, бир жаштан кем эмес сыяктуу көрүнсө. Бул жеңилдик козуго гана берилген, улакка эмес.

Бир уйга канча адам шерик болот?

Эң көбү жети. Сегиз болсо, курмандык кабыл кылынбайт. Бир адам бир нече үлүш ала алат.

Көзү чалыр мал жарайбы?

Жарайт. Жарабай турганы — толук сокур, бир көзү сокур, же көздөрүнүн үчтөн бир бөлүгүнөн көбүрөөгү көрбөгөн мал.

Токол мал жарайбы?

Тубаса токол болсо жарайт. Мүйүзү түбүнөн омкорулуп алынган мал жарабайт, ал эми жарымынан сынган жарайт.

Курмандык качан чалынат?

Зуль-хижжанын 10-күнүнөн 12-күнүнүн аср намазына чейин. Шаарда айт намазынан мурда союга болбойт.

Курман айт 2027-жылы качан болот?

21-сентябрь 2026-жылга карата расмий дата жарыяланган эмес. КМДБнын календарын жана Министрлер кабинетинин токтомун күтүү керек.

Койдун баасы азыр канча?

21-сентябрда жарнамалардагы медиана 50 000 сом (148 жарнама). Бул суралган баа, келишим баасы эмес, жана Курман айттан алыс мезгилдеги сүрөт.