Нооруз 2027: 21-март жекшембиге түшөт — каада-салт жана эс алуу

2027-жылы Нооруз 21-мартта, жекшемби күнү белгиленет. Бул дата жылдан жылга жылбайт: Нооруз ай календарына эмес, жаз теңдешине байланышкан, ошондуктан ар дайым 21-мартта.

Ушул жылдын негизги практикалык деталы — апта күнү. 21-март жекшембиге түшкөндүктөн, 20-март кыскартылган күн эмес. Салыштыруу үчүн: 2026-жылга өндүрүштүк календарда кыскартылган майрам алдындагы күндөрдүн тизмесинде 7-март да, 20-март да бар эле. 2027-жылдыкында экөө тең жок, анткени 8-март дүйшөмбүгө, 21-март жекшембиге туура келет — кыскарта турган иш күнү калбайт.

Нооруз мыйзамда: эки тизме, бир күн

Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин 2026-жылдын 20-августундагы № 197 буйругу менен бекитилген 2027-жылдын өндүрүштүк календарында Нооруз эки тизмеде тең турат.

Биринчиси — мамлекеттик майрам күндөрү. Бул тизмеде Жаңы жыл, Рождество, Ата Мекенди коргоочулардын күнү, 8-март, Нооруз, 7-апрель, 1-май, 5-май, 9-май, 31-август жана 7–8-ноябрь бар.

Экинчиси — иштебей турган майрам күндөрү. Бул жерде тизме кыскараак: мамлекеттик майрамдардын баары эле эс алуу күнү боло бербейт. 23-февраль, 7-апрель жана 8-ноябрь, мисалы, майрам, бирок иш күнү.

Нооруз экөөндө тең бар. Буйруктагы кыргызча формула — «жалган куран айынын 21 — Элдик Нооруз майрамы». «Жалган куран» — март айынын эски кыргызча аталышы; тогузунчу айдан кийинки эсептин калдыгы эмес, өз алдынча салттык ат.

Жылдын калган майрам күндөрү жана алардын кайсынысы эс алуу экени 2027-жылдын майрам күндөрү барагында тизмеленген.

Эмне үчүн Нооруз мусулман майрамы эмес

Бул суроо жыл сайын кайталанат жана жообу так. Нооруз — исламга чейинки, дыйканчылык майрамы: ал жаз теңдеши менен, жаңы айыл чарба жылынын башталышы менен байланышкан. Аны ислам да, христианчылык да алып келген эмес.

Муну эң оңой текшерүү жолу — Муфтияттын өз барагы. Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын диний майрамдар бөлүмүндө эки гана майрам турат: Орозо айт жана Курман айт. Нооруз ал жерде жок, анткени ал диний майрам катары каралбайт.

Жаңы жылдан айырмасы да ушунда. Жаңы жыл — григориан календарынын шарттуу чеги, 1-январь. Нооруз — астрономиялык чек: күн менен түн теңелген учур, андан кийин күн узарып, жер иштеле баштайт. Ошондуктан Нооруздун бардык каада-салты тазалоо, кечирүү жана жаңы циклди таза баштоо жөнүндө.

Сүмөлөк: казанда эмне болот жана эмне үчүн түн бою кайнайт

Сүмөлөк — Нооруздун негизги тамагы жана эң узак даярдалганы.

Негизи — өнүп чыккан буудай. Даярдык майрамдан бир-эки жума мурун башталат: буудай жуулуп, жылуу жерде өндүрүлөт, көгөргөн өсүндүлөр тамыры менен майдаланып, ширеси сүзүлүп алынат. Ошол ширеге ун кошулуп, чоң казанга куюлат.

Эң маанилүү деталь: сүмөлөккө кант салынбайт. Таттуулукту өнүп чыккан дандын өзү берет — өнүү учурунда крахмал кантка айланат. Ошондуктан кант кошулган нерсе сүмөлөк эмес.

Кайноо түн бою, он-он эки саатка созулат. Себеби жөнөкөй: коюу камырлуу суюктук тез күйүп кетет, аны үзгүлтүксүз аралаштырып туруу керек. Ошондуктан казанды кезек менен аралаштырат — бир аял чарчаганда экинчиси орун басат, ушундан улам сүмөлөк дайыма жамаат менен, бир нече үй-бүлө чогулуп жасалат. Казандын түбүнө таш же жаңгак салып коюу да ошол эле максатта: алар түпкө жабышууну азайтат жана аралаштырууну оңойлотот.

Таң аткыча казан кара-күрөң, жылтырак жана таттуу болуп бышат. Аны бардык катышкан үй-бүлөгө бөлүп берүү — процесстин бөлүгү: сүмөлөк сатылбайт, тартуу кылынат.

Көжө, боорсок жана дасторкон

Нооруз көжө — экинчи негизги тамак жана сүмөлөккө караганда тез даярдалат. Салт боюнча ал жети нерседен турат: суу, эт, туз, май, ун, дан (буудай же таруу) жана сүт. Жети сан бекеринен эмес — ар бир курам жаңы жылдын бир жагын билдирет деп түшүндүрүлөт.

Боорсок дасторкондун ажырагыс бөлүгү. Аны алдын ала, майрамдын алдындагы кечте бышырышат, анткени эртең менен конок кабыл алуу башталат.

Дасторкондун калганы — сүт тамактары, курут, каймак, кургатылган мөмө, жаңгак жана жаздын биринчи көктөрү. Эт менен ашкан оор тамактардын ордуна жеңил, «жаздык» дасторкон коюлат — бул да салттын бөлүгү.

Дасторконго, конок тосууга же боз үй тигүүгө даярдык керек болсо, Мына аянтчасында кызматтар бөлүмү бар: боз үй, казан, отургучтар жана кейтеринг жарыялары ошол жерде, баалар жарыя берилген күнү менен.

Даярдыктын календары: качан эмнеден баштоо керек

Нооруз — бир күндө уюшулбай турган майрам: сүмөлөктүн өзү эки жумалык даярдыкты талап кылат. 2027-жылдын датасына ылайыкталган тартип мындай.

Бул болжолдуу, бирок реалдуу тартип: буудайдын өнүшү температурага жараша эки күнгө эрте же кеч болушу мүмкүн. Ошондуктан 5-мартта баштаган адам тобокелге барбайт.

Аластоо, ак чачуу, көрүшүү: эртең мененки салттар

Аластоо — арча түтүнү менен тазалоо. Кургатылган арчанын бутагы күйгүзүлүп, түтүнү үйдүн ичине, короого жана адамдардын айланасына айландырылат. Айтылуучу сөз: «Алас, алас, ар балээден калас». Мааниси — өткөн жылдын оорусун, талашын, кайгысын артта калтыруу.

Бул жерде бир айырманы ачык айтуу керек. Нооруз белгиленген өлкөлөрдүн бир канчасында, айрыкча Иран менен Азербайжанда, оттун үстүнөн секирүү салты бар. Кыргыз салтында оттун ордун арча түтүнү, башкача айтканда аластоо ээлейт. Экөө тең тазалоо идеясынан чыккан, бирок бир эле салт эмес.

Ак чачуу — сүт же айран менен жерге, босогого жана жолго чачуу. Ак — молчулуктун, тазалыктын белгиси.

Көрүшүү — кыргыз Ноорузунун эң көрүнүктүү учуру: эки адам кучакташып, ийиндери менен учурашат. Бул жөн эле саламдашуу эмес, өткөн жылдагы таарынычты жоюу жөрөлгөсү. Ошондуктан көрүшүү көбүнчө араздашкан кишилер ортосунда өзгөчө маанилүү болуп эсептелет.

Нооруз жана ЮНЕСКО: элемент 02097

Нооруз ЮНЕСКОнун Адамзаттын материалдык эмес маданий мурасынын репрезентативдик тизмесинде турат. Элементтин учурдагы номери — 02097.

Тарыхы үч кадамдан турат. Элемент тизмеге 2009-жылы киргизилген. 2016-жылы ага катышуучу өлкөлөрдүн саны он экиге жеткирилген. 2024-жылы, Өкмөттөр аралык комитеттин 19-сессиясында, номинация дагы бир жолу кеңейтилип, Монголия кошулган.

Учурда номинацияда он үч өлкө: Афганистан, Азербайжан, Индия, Иран, Ирак, Казакстан, Кыргызстан, Монголия, Пакистан, Тажикстан, Түркия, Түркмөнстан жана Өзбекстан.

Мындан тышкары БУУнун Башкы Ассамблеясы 2010-жылы A/RES/64/253 резолюциясы менен 21-мартты Эл аралык Нооруз күнү деп жарыялаган. Демек Нооруздун эл аралык статусу экөө: ЮНЕСКОнун мурас тизмеси жана БУУнун эл аралык күнү.

Шаардык программалар: кайда жана качан

Бишкекте, Ошто жана облус борборлорунда Нооруз күнү ачык аянттарда концерт, улуттук оюндар, боз үй шаарчасы жана дасторкон уюштурулат. Бишкекте негизги аянтча — Ала-Тоо аянты жана Ынтымак Ордо, бирок жайгашкан жер жыл сайын өзгөрүшү мүмкүн.

Так убакытты жана орунду шаардын мэриясы жарыялайт, адатта майрамга бир жума калганда. Бишкек боюнча расмий булак — мэриянын сайты bishkek.gov.kg, Ош жана башка шаарлар боюнча — ошол шаардын мэриясынын расмий каналдары. Биз бул жерде 2027-жылдын программасын жазбайбыз: ал азырынча жок, ал эми болжолдуу маалымат окурманды жаңылтат.

Аймактарда программа шаарга караганда эртелеп башталат: көп жерде улуттук оюндар — ат чабыш, көк бөрү, эр эңиш — таңкы саат онго чейин коюлат.

Майрамга чейинки даярдык: тазалоо, карыз, кечиришүү

Нооруздун даярдыгы тамактан башталбайт. Салт боюнча майрамга чейин үч нерсе бүтүшү керек.

Үй тазаланат. Кышкы буюмдар жыйналат, короо шыпырылат, эски, керексиз нерселер чыгарылат. Бул символдук эмес, буквалдык талап: кир үйгө жаңы жыл кирбейт деп эсептелет.

Карыз кайтарылат. Мүмкүнчүлүк болсо, эски карызды 21-мартка чейин жабуу — салттын бөлүгү. Жаңы циклди карыз менен баштоо жаман белги катары каралат.

Таарыныч жоюлат. Ушул үчүнчү пункт көрүшүү салтынын мааниси. Майрамга чейин же майрам күнү араздашкан кишилер кечиришет.

Эл оозунда бул үч талап макал менен бекитилген: «Ырыс алды — ынтымак». Мындай сөздөрдүн дагы бири — «Ынтымак бар жерде ырыс бар». Кыргыз макалдарынын мааниси менен берилген чоң топтомун макал-лакаптар барагынан таба аласың.

Көп берилүүчү суроолор

Нооруз 2027-жылы кайсы күнү?

21-март, жекшемби. Бул күн жылдан жылга өзгөрбөйт.

2027-жылы эс алуу узарабы?

Жок. 21-март ансыз да жекшемби, демек беш күндүк графикте кошумча эс алуу күнү пайда болбойт. Министрлер Кабинети жылдыруу жөнүндө өзүнчө токтом кабыл алса гана жагдай өзгөрөт.

Сүмөлөктү жалгыз жасаса болобу?

Техникалык жактан болот, бирок практикада кыйын: он сааттан ашык үзгүлтүксүз аралаштыруу керек. Ошондуктан сүмөлөк дайыма бир нече үй-бүлө чогулуп жасалат.

Көжөгө так жети курам керекпи?

Салт боюнча жети. Бирок аймактар боюнча курамдар айырмаланат, ошондуктан «бул так ушундай гана» деп айтууга болбойт: жети сан салттын негизи, тизме — вариант.

Нооруз менен Жаңы жылдын айырмасы эмнеде?

Жаңы жыл — календардын шарттуу чеги. Нооруз — астрономиялык учур, жаз теңдеши. Ошондон улам салттары да башка: бири белек жана дарак, экинчиси тазалоо, кечиришүү жана дан.

Нооруз качан ЮНЕСКО тизмесине кирген?

2009-жылы. Андан кийин эки жолу кеңейтилген: 2016-жылы жана 2024-жылы. Элементтин номери — 02097, номинацияда он үч өлкө бар.

Булактар

• ЮНЕСКО. Nowruz, репрезентативдик тизменин 02097 элементи — 2024-жылкы 19-сессиядагы кеңейтүү, он үч өлкө, 21.09.2026 текшерилди.
• ЮНЕСКО. Эл аралык Нооруз күнү — БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2010-жылдагы A/RES/64/253 резолюциясы.
• КР Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги. 2026-жылдын 20-августундагы № 197 буйругу — 2027-жылга өндүрүштүк календарь, Нооруз эки тизмеде.
• КР Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги. 2026-жылга өндүрүштүк календарь — салыштыруу үчүн: 7-март жана 20-март кыскартылган күндөрдүн тизмесинде.
• Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгы. Диний майрамдар — тизмеде Орозо айт менен Курман айт гана бар.
• Бишкек шаарынын мэриясы. Расмий сайт — шаардык майрам программасы ушул жерде жарыяланат.