Кыргызча ат коюу: ысымдардын мааниси, теги жана 2026-жылдын тизмеси

2026-жылы Кыргызстанда эң көп коюлган ат — балдарга Мухаммад, кыздарга Айлин. Мухаммад биринчи орунду көп жылдан бери кармап келет, ал эми Айлин кыздардын тизмесинде мурда туруктуу биринчи болгон Салиханы түшүрдү. Маалыматты ГУ «Кызмат» берди, ал 2026-жылдын 11-мартында жарыяланды.

Бул баракта 184 ысым чогултулган. Ар биринде эки нерсе көрсөтүлгөн: мааниси жана теги — араб, фарсы, түрк же кыргыз. Экинчисин биз атайын кылдык: «кыргызча ат» менен «мусулманча ат» көп учурда бир нерсе деп ойлошот, чынында болсо булар эки башка катмар.

ГУ «Кызмат» каттаган статистика

Ысымдардын статистикасын мамлекет жүргүзөт. Жарандык абалдын актыларын каттоо Кыргыз Республикасынын Санариптик өнүктүрүү министрлигинин карамагындагы түзүмдө турат, ал эми акыркы жылдары маалыматты ГУ «Кызмат» берет.

2026-жылдын 11-мартындагы жарыясы боюнча топ-10 (сандары ачылган жок, орундары гана):

2024-жылдын биринчи алты айы боюнча так сандар (ошол кезде маалыматты Санариптик өнүктүрүү министрлиги берген):

Ошол алты айда Кыргызстанда 60 миңге жакын бала төрөлгөн: 35 359 уул жана 33 370 кыз.

2023-жылдын 1-августуна карата (жылдын башынан бери): балдарда Мухаммад — 3346, Умар — 2751, Али — 1984, Амир — 1510, Рамазан — 1392. Кыздарда Салиха — 2262, Алия — 1612, Раяна — 1610, Амина — 1603, Фатима — 1571. Ошол күнгө чейин 83 804 бала катталган.

Үч жылды катар койгондо эки нерсе көрүнөт. Биринчиси — биринчи ондукта кыргыз тектүү ат дээрлик жок: 2026-жылкы тизмеде Аруузат гана. Экинчиси — кыздардын тизмеси кыймылдуу, балдардыкы дээрлик кыймылсыз.

Сандар менен тизмелер Кыргыз улуттук маалымат агенттиги «Кабар» аркылуу жарыяланган. Булакка шилтеме барактын аягында, атайын бөлүмдө.

Ысымдын теги: төрт катмар

Кыргыз ысымдары төрт башка булактан келген. Бул жерде кайсынысы жакшы деген суроо жок — жөн гана эмне кайдан келгенин билүү.

Кыргыз жана түрк тектүү. Тилдин өз сөздөрүнөн курулат: ай, күн, жылдыз, аруу, бек, бай, кан, эр, улан, баатыр. Мисалы: Айсулуу, Жылдыз, Арстан, Улан, Эламан.

Араб тектүү. Ислам менен келген. Мисалы: Мухаммад, Умар, Али, Амина, Фатима, Аиша, Салиха, Сафия, Расул, Рамазан.

Фарсы тектүү. Бул катмар исламга чейин да, андан кийин да келген. Көбү бүгүн «кыргызча» болуп сезилет: гүл, наз, жан, зада, бакыт, дана. Мисалы: Гүлназ, Айжан, Данияр, Бакыт, Зарина.

Орус тили аркылуу келгендер. Советтик мезгилде кирген: Эльвира, Светлана, Талант, ошондой эле Азат жана Кеңеш сыяктуу ошол доордо жасалган аттар.

Көп ысым аралаш: Айгүл — түрк «ай» менен фарсы «гүлдүн» кошулушу. Нурбек — араб «нур» менен түрк «бектин». Бул кадимки көрүнүш жана ысымды «таза эмес» кылбайт.

Кыздардын аттары {#kyzdar}

А {#a}

Б {#b}

Г {#g}

Д {#d-k}

Ж {#j}

З {#z}

К {#k}

М {#m}

Н {#n}

Р {#r}

С {#s}

Т {#t}

У, Ү {#u}

Ч {#ch}

Ф, Х {#f}

Э {#e}

Балдардын аттары {#baldar}

А {#a-b}

Б {#b-b}

Д {#d}

И {#i-b2}

Ж {#j-b}

И {#i}

К {#k-b}

М {#m-b}

Н {#n-b}

О, Ө {#o}

Р {#r-b}

С {#s-b}

Т {#t-b}

У, Ү {#u-b}

Х, Ч {#h}

Ы, Ю {#y}

Э {#e-b}

«Манастан» жана санжырадан калган аттар

Эпостон келген аттар — кыргыз ысымдарынын эң эски жана эң таза катмары. Алар эч качан модадан чыккан жок.

Эркектер: Манас, Бакай, Алмамбет, Чубак, Сыргак, Семетей, Сейтек, Жайсаң, Кошой.

Аялдар: Каныкей, Айчүрөк, Сайкал, Чыйырды, Бакдөөлөт.

Бул аттарды коёрдо бир нерсени эске ал: алар кыргыз үчүн жөн гана ысым эмес, белгилүү бир мүнөзгө байланышкан. Каныкей — акылмандык жана чечкиндүүлүк, Бакай — акыл-насаат, Айчүрөк — берилгендик. Эпостун кыскача мазмуну менен каармандары өзүнчө барактан таанышууга болот.

Элдик ат коюунун үч салты

Кыргыз ысымдарынын арасында туулгандан эмес, жашоодон чыккан аттар бар. Аларды билүү өз үй-бүлөңдүн санжырасын түшүнүүгө жардам берет.

Жуманын күнү боюнча. Бала кайсы күнү туулса, ошол күндүн аты коюлган: Дүйшөн (дүйшөмбү), Шейшен (шейшемби), Шаршен (шаршемби), Бейшен (бейшемби), Жумабек же Жуманазар (жума), Ишенбай (ишемби), Жекшен (жекшемби).

«Токтоо» аттары. Мурунку балдар чарчап калган үй-бүлөдө кийинки балага «токто», «тур» деген уңгудан ат коюлган: Токтосун, Токтобүбү, Турсун, Турсунай. Тилек бир — бул бала калсын.

Уул тилеген аттар. Кыз бала төрөлгөндө кийинкиси уул болсун деген тилек менен Уулжан, Уулкан, Уулбүбү коюлган. Бүгүн бул салт сейрек, бирок аттар калды.

Советтик мезгилде аттардын жаңы катмары жасалган: Азат (эркиндик) жана Кеңеш (Совет) ошол доордон.

Араб жана фарсы аттары: кайсынысы чын мусулманча

Бул жерде так болуу керек, анткени эки нерсе аралашып кетет.

Диний мааниси бар аттар. Пайгамбарлардын, алардын үй-бүлөсүнүн жана сахабалардын аттары: Мухаммад, Ибрагим, Ильяс, Юсуп, Али, Умар, Усман, Хамза, Билал, Амина, Фатима, Аиша, Хадича, Сафия, Зайнап, Марьям.

Араб тилиндеги, бирок дин менен байланышы жок аттар. Асел («бал»), Жамал («сулуулук»), Махабат («сүйүү»), Кубат («күч»), Рахат («тынчтык»). Булар араб сөздөрү, бирок диний ысым эмес.

Фарсы аттары — мусулманча эмес, чыгыш аттары. Гүлназ, Гүлнара, Зарина, Данияр, Бакыт, Азат, Мээрим, Үмүт, Чынара. Алар исламга эмес, фарсы маданиятына таандык. «Мусулманча ат» деген издөө боюнча тизмеге көп кирет, бирок диний негизи жок.

Демек «балама мусулманча ат койдум» деп жатып фарсы же түрк ысымын тандаган үй-бүлө көп. Бул ката эмес — жөн гана билип коюу керек.

Ысымдардын арабдашуусу: талаш эмнеден башталды

Бул маселе 2024-жылы парламентте ачык айтылды.

2024-жылдын 11-апрелинде Жогорку Кеңештин жыйынында «Халал-индустрия жөнүндө» мыйзам долбоору талкууланып жатканда төрага Нурланбек Шакиев кыргыз аттарын атоого чакырган. Ал мисалга Бакыт, Таалай, Эльмурза, Улукбек, Балбак, Чолпон деген аттарды келтирип, «алар жакында жоголуп кетет» деген тынчсыздануусун айткан.

Ошол эле жыйында карама-каршы пикир да айтылды: депутаттар Марлен Маматалиев менен Дастан Жумабеков демократиялык коомдо ата-эне балага каалаган атын коюуга укуктуу экенин эске салышкан.

Биз бул жерде өз бааңызды бербейбиз. Эки позиция тең жогоруда, тандоо сеники. Бирок статистиканы карасаң, талаш бош жерден чыккан эмес: 2026-жылкы биринчи ондукта кыргыз тектүү бир гана ат бар.

Ат коюунун укуктук жагы

Жарандык абалдын актыларын каттоону 2020-жылдын 1-августундагы №110 «Жарандык абалдын актылары жөнүндө» мыйзам жөнгө салат. Баланын фамилиясы, аты жана атасынын аты 17-беренеде жазылган.

Мыйзамдын колдонуудагы редакциясы 2025-жылдын 17-июлунда кабыл алынган өзгөртүүлөр менен, ал 22-июлдан күчүнө кирген.

Эскертүү: 17-беренинин толук текстин биз бул жерге сөзмө-сөз келтире албайбыз. Юстиция министрлигинин укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы (cbd.minjust.gov.kg) 2026-жылдын 21-сентябрына карата биздин суроолорго 403 ката менен жооп берет, ал эми беренинин толук тексти бизге ачык булактан табылган жок — калган укуктук базалар акы төлөнүүчү. Так формулировканы ЗАГС бөлүмүнөн же юристтен ал.

2025-жылы фамилия жазуу боюнча чоң өзгөрүү болду. Жогорку Кеңеш аны 2025-жылдын 11-июнунда кабыл алган, Президент 19-июлда кол койгон. Ага чейин фамилия иш жүзүндө атанын фамилиясы боюнча жазылчу; эми ата-эненин алдында төрт вариант бар:

1. Атанын аты — «уулу» же «кызы» кошумчасы менен же аларсыз.
2. Чоң атанын аты — өзгөртүүсүз, каалаганда атанын аты менен кошо.
3. Чоң атанын аты «тегин» кошумчасы менен — каалаганда атанын аты жана жынысына жараша кошумча менен.
4. Жети атага чейинки бабанын аты — түз тууганчылыкты ырастаган документ менен.

Өзгөртүүнүн максаты катары кыргыз салтына жана маданий өзгөчөлүктөргө ылайык фамилия жазуунун мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү көрсөтүлгөн.

Ата-эне макул болбосо. Баланын аты же фамилиясы боюнча (ата-эненин фамилиясы ар башка болгондо) макулдашуу болбосо, талаш сот тартибинде чечилет.

Атасынын аты атанын аты боюнча жазылат, эгер улуттук салттан келип чыккан башка тартип колдонулбаса.

Кайсы ысымдарды каттоодон баш тартышы мүмкүн

Бул суроо көп берилет, ошондуктан жообу так болсун: Кыргызстанда тыюу салынган ысымдардын жарыяланган тизмеси бизге табылган жок.

Иш жүзүндөгү талаш көбүнчө ысымдын өзүнө эмес, атасынын атына жана фамилияга тиешелүү. Мисалы, эненин атын атасынын атынын ордуна жазуу аракети сотко чейин жеткен учур ЖМКда жарыяланган.

Практикалык кеңеш: ЗАГСта ысым жазылганда тамга-тамгасына чейин текшер. Кийин ID-картада, туулгандыгы жөнүндө күбөлүктө жана паспортто ар башка жазылса, документтерди алмаштыруу керек болот. Күбөлүк жоголсо же бузулса, дубликат алуунун тартиби өзүнчө материалда.

Ат тандоодо беш практикалык кеңеш

1. Үн чыгарып, фамилиясы жана атасынын аты менен кошо айтып көр. Үч сөз катары менен уйкаш келсе же тил чалынса, бала өмүр бою ошону угат.
2. Кыскартылган түрүн ойлон. Ысым мектепте кантип кыскарат? Ал кыскартылган түрү сага жагабы?
3. Маанисин текшер, чечмелөөгө ишенбе. Интернетте «сулуу түшүндүрмө» көп, бирок алардын көбү ойдон чыгарылган. Кыргыз тектүү сөздү сөздүктөн, араб тектүүнү араб сөздүгүнөн карап чык.
4. Эки тамга менен сак бол. Ө, Ү, Ң тамгалары документтерде жана чет өлкөдө көйгөй жаратат. Айгүл жана Aigul — транслитерация ар кайсы документте ар башка болушу мүмкүн.
5. Тектеш ысымдарды кайталабоо. Бир үй-бүлөдө эки бирдей ат болсо, документтерде чаташуу чыгат.

Бешик той жана балага даярдык

Ат коюу көбүнчө бешик тойго туш келет — бала бешикке салынган күнү. Ошол күнү ысым үн чыгарып айтылат жана конокторго жарыяланат.

Бешик, коляска, балдар кийими жана бала үчүн керектүү башка нерселер — myna.kg дагы балдар товарлары бөлүмүндө. Бул жерде колдонулган бешиктер да, жаңылары да бар жана баа жарнаманын өзүндө турат.

Түш жоруунун элдик сөздүгү өзүнчө барактан чогултулган — ат тандоо менен байланышы жок, бирок ошол эле маданий катмарга тиешелүү.

Көп берилүүчү суроолор

Кош ысым коюуга болобу?

Болот, жана ал сейрек эмес. Бирок документтерде кош ысым дайыма толук жазылат, ал эми күнүмдүк турмушта бир бөлүгү гана колдонулат. Муну алдын ала эске ал.

Айлин кыргызча атпы?

Түрк тектүү жана Кыргызстанга акыркы он жылда Түркия аркылуу жайылган. Кыргыз тилинин өз сөзүнөн жасалган ысым эмес, бирок «ай» уңгусу түрк тилдеринде жалпы.

Тизмеде менин ысымым жок, эмне кылам?

Бул баракта 184 ысым бар, ал эми Кыргызстанда каттагандары андан алда канча көп. Ысымыңдын маанисин билгиң келсе, аны бөлүктөргө бөлүп көр: көпчүлүк кыргыз ысымы эки уңгудан турат.

Эмне үчүн кээ бир ысымдын жанында «такталган жок» деп жазылган?

Себеби ошол ысымдын маанисин ишенимдүү булактан ырастай албадык. Божомолду чын катары жазуудан көрө, ачык айтканды туура көрөбүз.

Статистиканы ким жүргүзөт?

Жарандык абалдын актыларын каттоо мамлекеттик түзүмдө жүргүзүлөт, акыркы жылдары маалыматты ГУ «Кызмат» берет. Мурдагы жылдары аны Санариптик өнүктүрүү министрлиги жарыялаган.

Булактар жана атрибуция

Ысымдардын статистикасы Кыргыз улуттук маалымат агенттиги «Кабар» аркылуу жарыяланган. «Кабар» өз текстерин колдонууга шилтеме, гипершилтеме жана булакты көрсөтүү шарты менен уруксат берет, ошондуктан конкреттүү материалдарга шилтемелер төмөндө:

• «Кабар». Какие имена для детей выбирают родители в Кыргызстане — самые популярные, 11.03.2026 — ГУ «Кызмат» берген 2026-жылдын топ-10 тизмеси.
• «Кабар». Салиха и Мухаммад. Топ-10 самых популярных имен новорожденных в Кыргызстане, 10.07.2024 — 2024-жылдын биринчи жарымындагы так сандар.
• «Кабар». Салиха и Мухаммад стали самыми популярными именами новорожденных кыргызстанцев, 25.08.2023 — 2023-жылдын сандары.

Калган булактар:

• 24.kg. Тегин, уулу, кызы. Теперь родители имеют выбор при записи фамилии своих детей, 19.07.2025 — фамилия жазуунун төрт варианты.
• Институт Медиа Полиси. Спикер призвал называть детей кыргызскими именами, 11.04.2024 — парламенттеги талкуунун эки жагы.
• Эл-Сөздүк — кыргызча сөздөрдүн маанилерин сверкалоо.
• Кыргыз Республикасынын «Жарандык абалдын актылары жөнүндө» мыйзамы, 01.08.2020, №110, 17-берене «Туулгандыгын мамлекеттик каттоодо баланын фамилиясын, атын жана атасынын атын жазуу». Колдонуудагы редакция — 17.07.2025, күчүнө кирген күнү 22.07.2025. Тексттин расмий булагы — cbd.minjust.gov.kg; 2026-жылдын 21-сентябрына карата сайт биздин суроолорго 403 менен жооп берет.