Макал-лакаптар жана алардын мааниси: кайсынысы качан айтылат

Макалдын тизмесин интернеттен табуу оңой, ал эми маанисин табуу кыйын. Бул беттин мааниси ошондо: бул жерде ар бир макал бирдей түзүлүш менен ачылат — түзүндө эмне айтылып жатат, өтмө мааниси кандай жана аны кайсы кырдаалда айтышат.

Бул баракта 140 макал бар, алар алты темага бөлүнгөн. Мектепке керектүү даяр топтом өзүнчө бөлүмдө турат.

Макал менен лакаптын айырмасы

Эки терминди чаташтыруу — эң көп кездешкен нерсе, ошондуктан баштан ачып алалы. Айырманы аныктама менен эмес, мисал менен көрсөткөн оңой.

Макал — бүткөн ой, аны өз алдынча айтууга болот жана ал сүйлөм катары аяктайт:

• Эмгектин наны таттуу, жалкоонун жаны таттуу.
• Ырыс алды — ынтымак.
• Билим — адамдын канаты.

Үчөөндө тең башы-аягы бар: ой айтылып, жыйынтык чыгарылган.

Лакап — образдуу сөз айкашы, ал өз алдынча эмес, сүйлөмдүн ичинде колдонулат:

• жылаандын куйругун басуу — коркунучтуу нерсеге тийүү;
• оозунан ак ит кирип, кара ит чыгуу — катуу урушуу, тилдөө;
• беш колду оозго салуу — ашыкча ачкөздүк кылуу.

Ушуларды өз алдынча айтсаң, ой бүтпөйт: «жылаандын куйругун басуу» деген эмне? Ал сүйлөмгө киргенде гана иштейт: «Ага мындай суроо берип, жылаандын куйругун бастың».

Кыска эреже: макалды айтасың, лакапты колдоносуң.

Эмгек жана кесип жөнүндө: 25 макал

Эмгектин наны таттуу, жалкоонун жаны таттуу. Түзүндө: иштеген адамдын наны, жалкоонун уйкусу таттуу. Мааниси: ырахат эки башка булактан келет, бирөө берекелүү, экинчиси куру. Иштен качкан адамга айтылат.

Адал эмгек абийир таптырат, арам эмгек азабын тарттырат. Түзүндө: таза эмгек — урмат, арам эмгек — азап. Мааниси: акчанын келген жолу анын кийинки тагдырын аныктайт. Оңой киреше жолу сунушталганда айтылат.

Адал эмгек астыңа ат, үстүңө тон. Түзүндө: таза эмгек унаа да, кийим да берет. Мааниси: туруктуу эмгек адамды жарытат. Узак иштин натыйжасы көрүнгөндө айтылат.

Адамдын эмгектен улуу тиреги жок. Түзүндө: адамда эмгектен өткөн таяныч жок. Мааниси: кыйынчылыктан чыгуунун негизги жолу — иш. Жардам күтүп отурган адамга айтылат.

Байлыктын атасы — эмгек, энеси — жер. Түзүндө: байлыктын ата-энеси эмгек менен жер. Мааниси: байлык бош жерден чыкпайт, ал эки нерседен төрөлөт. Тез байыгандар жөнүндө сөз болгондо айтылат.

Байлыкты эмгектен изде, теңдикти күрөштөн изде. Түзүндө: экөөнүн да өз булагы бар. Мааниси: ар бир максаттын өз жолу бар, аларды алмаштыруу — убакытты текке кетирүү. План курулуп жатканда айтылат.

Бакыт эмгектен жаралат. Түзүндө: бакыт эмгектен төрөлөт. Мааниси: бакыт — кокустук эмес, натыйжа. Ийгиликти «жолу болду» дегенге каршы айтылат.

Билим — кенч, эмгек анын ачкычы. Түзүндө: билим казына, эмгек ачкыч. Мааниси: билим өз алдынча иштебейт, аны эмгек ачат. Окуп, бирок аракет кылбаган адамга айтылат.

Бүгүнкү мээнетиң — эртеңки дөөлөтүң. Түзүндө: бүгүнкү түйшүк эртеңки байлык. Мааниси: эмгектин натыйжасы кийин көрүнөт. Иштин акыбети көрүнбөй турганда колдоо катары айтылат.

Чыккан мээнет — кирген дөөлөт. Түзүндө: сарпталган түйшүк — келген байлык. Мааниси: сарпталган күч жоголбойт, ал формасын алмаштырат. Чарчагандарга айтылат.

Бекеринен мал тапсаң, берекеси жок болот. Түзүндө: бекер тапкан малдын берекеси болбойт. Мааниси: эмгексиз келген нерсе туруктуу болбойт. Күтүлбөгөн киреше жөнүндө айтылат.

Бирөөнүн кызматына көз артканча, өз мээнетиңе ишенгениң дурус. Түзүндө: бирөөнүн ордун кызыкканча, өзүңдүн ишиңе ишен. Мааниси: көз артуу эмес, иштөө натыйжа берет. Бирөөгө суктанып жүргөндө айтылат.

Кетмен чаппай нан кайда, чеке терсиз мал кайда? Түзүндө: кетмен чаппай нан, тер төкпөй мал жок. Мааниси: натыйжанын баасы — эмгек. Жеңил жол издегенге айтылат.

Эрте турган — сергек, ырыскыга теңдеш. Түзүндө: эрте турган сергек болот. Мааниси: күндүн башталышы күндүн натыйжасын аныктайт. Кечигип жүргөн адамга айтылат.

Таза аба жуткуң келсе — эрте тур, таза өмүр сүргүң келсе — эмгек кыл. Түзүндө: эки каалоонун эки шарты. Мааниси: жашоонун сапаты күнүмдүк аракеттен курулат. Жашоо салтын өзгөртүү жөнүндө сөздө айтылат.

Жашыңда берсин мээнетти, карыганда берсин дөөлөттү. Түзүндө: түйшүк жашта, байлык картайганда болсун. Мааниси: эмгектин да, эс алуунун да өз мезгили бар. Жаш адамга акыл катары айтылат.

Бекерчиден безе кач, өнөрлүүгө өтө кач. Түзүндө: жалкоодон алыс бол, өнөрлүүгө жакын бол. Мааниси: чөйрө адамды өзүнө тартат. Досторду тандоо жөнүндө айтылат.

Жигитке жетимиш өнөр аздык кылат. Түзүндө: жигитке жетимиш өнөр да аз. Мааниси: кесипти көп үйрөнгөн жакшы, ашыкчасы болбойт. Жаңы иш үйрөнүүнү «кереги жок» дегенге каршы айтылат.

Өнөрүң болсо өргө чап. Түзүндө: өнөрүң болсо өйдө умтул. Мааниси: билгениңди жашырба, аны менен алдыга бар. Тартынчаак устага айтылат.

Өнөр алды — кызыл тил. Түзүндө: өнөрлөрдүн башы — сөз. Мааниси: сүйлөй билүү — өзүнчө чеберчилик. Чечен адам жөнүндө айтылат.

Эл ичи — өнөр кенчи. Түзүндө: элдин арасы өнөрдүн казынасы. Мааниси: чеберчилик китептен эмес, элден үйрөнүлөт. Жаш адамды элге аралашууга чакырганда айтылат.

Жамандын бир өнөрү артык. Түзүндө: начар адамдын да бир өнөрү болот. Мааниси: ар кимде үйрөнө турган бир жагы бар. Адамды толук четке каккандарга айтылат. Бул макалдын варианттары көп, мааниси талаш: кээ бир булактарда «жаман адам бир өнөрү менен мактанат» деген каймана мыскыл катары да берилет.

Жалкоонун жаны таттуу, эмгекчилдин наны таттуу. Түзүндө: биринчи макалдын тескери тартиптеги варианты. Мааниси ошол эле, бирок басым жалкоого коюлат. Жалкоолукту актагандарга айтылат.

Бала оюнга тойбойт, жалкоо уйкуга тойбойт. Түзүндө: экөө тең токтой албайт. Мааниси: балада бул табигый, чоң кишиде — кемчилик. Салыштыруу катары айтылат.

Аңкоонун эч нерседен кабары жок, жалкоонун эч нерсени табаары жок. Түзүндө: бири билбейт, экинчиси таппайт. Мааниси: билбестик менен жалкоолук бир эле натыйжага алып келет. Себепти издеп жатканда айтылат.

Билим жана акыл жөнүндө: 25 макал

Билим — адамдын канаты. Түзүндө: билим — канат. Мааниси: билим адамды көтөрөт, чектөөдөн бошотот. Окууну улантуу жөнүндө сөздө айтылат.

Билим — деңиз, акыл — кайык. Түзүндө: билим деңиз, акыл кайык. Мааниси: билим өзүнчө жетишсиз, аны башкара билүү керек. Көп окуган, бирок колдоно албаган адам жөнүндө айтылат.

Билим алуу — ийне менен кудук казгандай. Түзүндө: билим алуу ийне менен кудук казуу сыяктуу. Мааниси: билим тез келбейт, ал майда күндөлүк аракеттен чогулат. Тез натыйжа күткөн окуучуга айтылат.

Билим алууну бешиктен башта. Түзүндө: окууну бешиктен башта. Мааниси: тарбия менен окуунун эң күчтүү мезгили — эң эрте курак. Ата-энеге айтылат.

Билимдин кени китепте. Түзүндө: билимдин кени — китеп. Мааниси: негизги булак дагы эле жазуу жүзүндө. Окуудан качкан балага айтылат.

Билимди элден изде, алтынды жерден изде. Түзүндө: экөөнүн эки орду бар. Мааниси: билим адамдардан, баарлашуудан өтөт. Өзүн-өзү жалгыз окутам дегенге айтылат.

Билимдүү миңди жыгат, билимсиз бирди жыгат. Түзүндө: билимдүү миңди, билимсиз бирди жыгат. Мааниси: билимдин таасири күчтөн кыйла кеңири. Күчкө таянгандарга айтылат.

Билимдүү билсе да сурайт, билимсиз билбесе да сурабайт. Түзүндө: бири сурайт, экинчиси сурабайт. Мааниси: суроо берүү — билимдин белгиси, уяттын эмес. Суроо берүүдөн тартынган адамга айтылат.

Билимдүүнүн түнү — күн, билимсиздин күнү — түн. Түзүндө: билимдүүгө түн жарык, билимсизге күн караңгы. Мааниси: билим кырдаалды түшүнүктүү кылат. Түшүнбөй жатып чечим чыгаргандарга айтылат.

Билими бар — ар балаадан кутулат, билими жок — миң балаага тутулат. Түзүндө: бири кутулат, экинчиси тутулат. Мааниси: билим — коркунучтан коргонуунун жолу. Алдамчылыкка түшкөн окуя талкууланганда айтылат.

Билим — карыбас, өнөр — арыбас. Түзүндө: билим картайбайт, өнөр арыбайт. Мааниси: жоголбой турган бирден-бир мүлк. Мүлк жөнүндө сөздө айтылат.

Билимиңди элге бере албасаң бекерсиң. Түзүндө: билимиңди элге бербесең, пайдасыз. Мааниси: билим бөлүшүлгөндө гана баа алат. Билгенин жашыргандарга айтылат.

Пайдасыз билим — жаансыз булут. Түзүндө: пайдасыз билим — жамгыр бербеген булут. Мааниси: колдонулбаган билим — жүк. Теорияга байланган талашта айтылат.

Билим — ырыс азыгы. Түзүндө: билим — ырыскынын азыгы. Мааниси: билим түз эле жашоонун сапатына айланат. Окуунун пайдасы суралганда айтылат.

Акыл — баштан, асыл — таштан. Түзүндө: акыл баштан чыгат, асыл таш — таштан. Мааниси: ар нерсенин өз булагы бар. Адамдын чечимин баалаганда айтылат.

Ачууну акыл жеңет. Түзүндө: акыл ачууну жеңет. Мааниси: сезимдин үстүнөн ой турушу керек. Урушуп жаткан адамга айтылат.

Ачуу — душман, акыл — дос. Түзүндө: экөөнүн ролу так бөлүнгөн. Мааниси: чечимди ачуу эмес, акыл чыгарышы керек. Шашылыш чечим алдында айтылат.

Адам — акылы менен адам. Түзүндө: адамды адам кылган — анын акылы. Мааниси: сырткы белгилер эмес, ой аныктайт. Сырткы көрүнүшкө баа бергенде айтылат.

Адамдын көркү — акыл. Түзүндө: адамдын кооздугу — акылы. Мааниси: сулуулук туруктуу эмес, акыл туруктуу. Мактанычка каршы айтылат.

Адамды акылынан, даракты жалбырагынан байка. Түзүндө: адамды акылынан, даракты жалбырагынан тааны. Мааниси: ар нерсени өз белгиси боюнча баала. Тез баа берүүгө каршы айтылат.

Акылы аздын азабы көп. Түзүндө: акылы аздын кыйынчылыгы көп. Мааниси: ойлонбогон чечим кийин жумуш чыгарат. Ката кайталанганда айтылат.

Көптөн көп акыл чыгат. Түзүндө: көпчүлүктөн көп акыл чыгат. Мааниси: чогуу ойлонуу жалгыз ойлонуудан күчтүү. Кеңешүүнү сунуштаганда айтылат.

Көсөөнүн акылы түштөн кийин. Түзүндө: көсөөнүн акылы түштөн кийин келет. Мааниси: кеч келген акылдын баасы төмөн. Иш бүткөндөн кийин акыл айткандарга айтылат.

Билимдүүдөн акыл сура. Түзүндө: акылды билимдүүдөн сура. Мааниси: кеңеш кимден алынганы маанилүү. Кеңешчи тандоодо айтылат.

Адам көптү көрбөй акыл кирбейт. Түзүндө: көптү көрбөй акыл кирбейт. Мааниси: тажрыйба менен акыл бирге өсөт. Жаштардын катасы талкууланганда айтылат.

Эне, ата жана үй-бүлө жөнүндө: 25 макал

Ата даңкы, эне баркы — балага дем. Түзүндө: атанын атагы, эненин баркы балага күч берет. Мааниси: үй-бүлөнүн аброю балага колдоо болот. Тарбия жөнүндө сөздө айтылат.

Атаны көрүп уул өсөт, энени көрүп кыз өсөт. Түзүндө: бала ата-энени карап чоңоёт. Мааниси: тарбия сөз менен эмес, үлгү менен өтөт. Баланын жүрүм-туруму талкууланганда айтылат.

Агасын көрүп ини өсөт, эжесин көрүп сиңди өсөт. Түзүндө: кичүүлөр улууларды карап өсөт. Мааниси: үлгү ата-эне менен гана чектелбейт. Үй-бүлөдөгү улуу балага айтылат.

Бала жакшысы атанын даңкы, кыз жакшысы эненин даңкы. Түзүндө: баланын жакшылыгы ата-энеге атак. Мааниси: тарбиянын натыйжасы үй-бүлөгө кайтат. Баланын ийгилиги майрамдалганда айтылат.

Бала боор эт менен тең. Түзүндө: бала боор эти менен барабар. Мааниси: балага болгон мамиле акыл менен эмес, жан менен өлчөнөт. Ата-эненин тынчсызданышы түшүндүрүлгөндө айтылат.

Бала тапкандыкы эмес, баккандыкы. Түзүндө: бала төрөгөндүкү эмес, баккандыкы. Мааниси: тарбиялаган адам чыныгы ата-эне. Асырап алуу жөнүндө айтылат.

Балалуу үй — базар, баласыз үй — мазар. Түзүндө: бала бар үй базардай, жок үй мүрзөдөй. Мааниси: балдар үйгө жашоо алып келет. Үйдөгү ызы-чуу нааразычылык туудурганда айтылат.

Баланы жашынан, катынды башынан. Түзүндө: баланы кичинесинен, жубайды башынан тарбияла. Мааниси: мамиленин эрежеси башында түзүлөт. Кеч эскертүү жөнүндө айтылат.

Баланы таяк менен эмес, акыл менен тарбияла. Түзүндө: таяк эмес, акыл менен. Мааниси: күч тарбия бербейт, түшүндүрүү берет. Жазалоо ыкмасы талкууланганда айтылат.

Баланын тентек болмогу үйүнөн. Түзүндө: баланын тентектиги үйдөн чыгат. Мааниси: жүрүм-турумдун себебин сыртта эмес, үйдөн издөө керек. Мектептеги даттануудан кийин айтылат.

Бала көргөнүн кылат, көсөө түрткөнүн кылат. Түзүндө: бала көргөнүн кайталайт. Мааниси: балдар угузулганды эмес, көрсөтүлгөндү үйрөнөт. Ата-эненин өз жүрүм-туруму талкууланганда айтылат.

Болор бала бешикте булкунат, болор кулун желеде булкунат. Түзүндө: мүмкүнчүлүктүү бала бешикте эле кыймылдайт. Мааниси: табият эрте көрүнөт. Баланын мүнөзү жөнүндө айтылат.

Бала бар үйдө калп сүйлөбө. Түзүндө: бала угуп турган жерде калп айтпа. Мааниси: калп балага үлгү болуп жугат. Кичинекей калптар актаганда айтылат.

Балага ойлоп айтсаң угат, ойлобой айтсаң отко жыгат. Түзүндө: ойлонуп айтылган сөз угулат. Мааниси: балага айтылган сөздүн формасы мазмундан кем эмес. Ачуу менен айтылган сөздөн кийин айтылат.

Баланын туулганына кубанба, тураарына кубан. Түзүндө: төрөлгөнүнө эмес, өсүп-жетилгенине кубан. Мааниси: чыныгы натыйжа — тарбиянын аягында. Эрте мактаганга каршы айтылат.

Бир ата он баланы багаар, он бала бир атаны талаар. Түзүндө: бир ата он баланы багат, он бала бир атаны багалбайт. Мааниси: камкордук өйдөдөн ылдый жеңил, ылдыйдан өйдө оор. Карылар жөнүндө сөздө айтылат.

Эшигин көрүп төргө өт, энесин көрүп кызын ал. Түзүндө: үйдү эшигинен, кызды энесинен баала. Мааниси: адамды өстүргөн чөйрө аны түшүндүрөт. Куда түшүү жөнүндө айтылат.

Эл — эне, жер — ата. Түзүндө: эл эне, жер ата ордунда. Мааниси: адамдын тамыры — эл менен жер. Мекен темасында айтылат.

Карысы бардын ырысы бар. Түзүндө: карысы бар үйдүн ырыскысы бар. Мааниси: улуулардын тажрыйбасы — үйдүн байлыгы. Карылар жөнүндө сөздө айтылат.

Балаң жакшы болсо өргө чыгарат, балаң жаман болсо көргө тыгат. Түзүндө: бала көтөрөт же ылдый тартат. Мааниси: тарбиянын баасы эң жогору. Тарбия жөнүндө олуттуу сөздө айтылат.

Бешиктеги баланын ким болорун ким билет? Түзүндө: бешиктеги баланын келечегин ким билет. Мааниси: балага эрте баа берүүгө болбойт. Баланы «болбойт» дегендерге каршы айтылат.

Жакшы катын жарым ырыс, жаман катын күндө уруш. Түзүндө: жубайдын мүнөзү үйдүн абалын аныктайт. Мааниси: үй-бүлөнүн тынчтыгы — байлыктын жарымы. Үй-бүлө жөнүндө айтылат.

Баланы тарбиялоо — ташты кемиргенге тете. Түзүндө: тарбия ташты кемирүүгө барабар. Мааниси: тарбия узак жана оор эмгек. Ата-энени колдоо катары айтылат.

Атаң барда эл тааны, атың барда жер тааны. Түзүндө: атаң барда элди, атың барда жерди тааны. Мааниси: мүмкүнчүлүк бар кезде тажрыйба топтоо керек. Жаш адамга айтылат.

Үйдө ыркы жоктун, талаада сыйы жок. Түзүндө: үйүндө ынтымагы жоктун сыртта урматы жок. Мааниси: сырткы бедел үйдөн башталат. Үйдөгү чыр жөнүндө айтылат.

Достук, кошуна жана ынтымак: 25 макал

Ырыс алды — ынтымак. Түзүндө: ырыскынын башы — ынтымак. Мааниси: бардык береке биримдиктен башталат. Урушту токтотууга айтылат.

Ынтымак бар жерде — ырыс бар. Түзүндө: ынтымак бар жерде береке бар. Мааниси: мурункусунун тактоочу варианты. Жамааттык иште айтылат.

Бирдик болбой тирдик болбойт. Түзүндө: биримдик болбосо, жашоо жүрбөйт. Мааниси: чогуу иштөө — жашоонун шарты. Топтун ичиндеги чыр жөнүндө айтылат.

Бирдиктүү эл — кебелбес аскадай. Түзүндө: бирдиктүү эл кыймылдабас аска сыяктуу. Мааниси: биримдик коргонуунун эң күчтүү түрү. Сырткы коркунуч жөнүндө айтылат.

Байлык — байлык эмес, бирдик — байлык. Түзүндө: чыныгы байлык — биримдик. Мааниси: мүлк эмес, мамиле туруктуу. Мүлк бөлүшүү талашында айтылат.

Байлыктан көрө биримдик артык. Түзүндө: биримдик байлыктан жогору. Мааниси: мурункусун күчөтүүчү вариант. Тууганчылык жөнүндө айтылат.

Бирдики — миңге, көптүкү — түмөнгө. Түзүндө: бирөөнүкү миңге, көптүкү түмөнгө жетет. Мааниси: чогулган күч эсе-эсе өсөт. Каражат чогултууда айтылат.

Бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгарсаң жоого алдырбайсың. Түзүндө: баары бир кийимден чыккандай болсо, жеңилбейт. Мааниси: биргелешкен аракет жеңилбейт. Жамаат чечим кабыл алганда айтылат.

Агын чогулуп сел болот, адам чогулуп эл болот. Түзүндө: тамчы сел болот, адам эл болот. Мааниси: сандын сапатка өтүшү. Кичине салымдын мааниси түшүндүрүлгөндө айтылат.

Булакты жыйсаң көл болот, майданы жыйсаң эл болот. Түзүндө: булактар көл, адамдар эл кылат. Мааниси: мурункусунун экинчи образы. Жамаат курулуп жатканда айтылат.

Эски дос эстен кетпейт, жаңы дос кадырга жетпейт. Түзүндө: эски дос унутулбайт, жаңысы ошол деңгээлге жетпейт. Мааниси: достуктун баасы убакытта. Эски дос эстелгенде айтылат.

Үйдүн жакшы-жаманы кыш түшкөндө билинет, достун жакшы-жаманы иш түшкөндө билинет. Түзүндө: экөө тең сыноодо билинет. Мааниси: достук жеңил күндө эмес, оор күндө текшерилет. Кыйын кырдаалдан кийин айтылат.

Жүз дос — аз, бир кас — көп. Түзүндө: жүз дос аз, бир душман көп. Мааниси: душман түзүүнүн зыяны дос күткөндүн пайдасынан оор. Чыр чыгарууга каршы айтылат.

Кастын ою бөлөк, достун ою жөлөк. Түзүндө: душмандын ою башка, достун ою таяныч. Мааниси: кеңешти кимден алганың маанилүү. Сын айтылганда айтылат.

Көмүскө достон көрүнөө душман артык. Түзүндө: жашыруун достон ачык душман жакшы. Мааниси: ачыктык эң коркунучтуусу эмес. Эки жүздүүлүк жөнүндө айтылат.

Акмак достон акылдуу душман жакшы. Түзүндө: акылсыз достон акылдуу душман артык. Мааниси: ойлонбогон достун зыяны көп. Жакшы ниеттүү, бирок зыяндуу кеңештен кийин айтылат.

Ыраактагы туугандан, жакындагы дос өйдө. Түзүндө: алыстагы тууганга караганда жакындагы дос жакшы. Мааниси: жакындык — географиялык эмес, иш жүзүндөгү нерсе. Жардам керек болгондо айтылат.

Тууган издеп, достон кетпе. Түзүндө: тууган издеп жүрүп досуңдан ажырабай. Мааниси: мурункусун тең салмактоочу макал: тууганчылык достукту жокко чыгарбашы керек. Мамилелер жөнүндө айтылат.

Эр достугу — эгиз, эл достугу — деңиз. Түзүндө: жеке достук эгиз, элдер достугу деңиз. Мааниси: достуктун масштабы ар башка. Эл аралык мамиле жөнүндө айтылат.

Коңшу жакшы болсо, сокур кыз эр табат. Түзүндө: жакшы коңшу болсо, эң татаал иш да жүрөт. Мааниси: айлана-чөйрө тагдырга таасир этет. Коңшулар жөнүндө айтылат.

Эки жакшы коңшу болсо, кудалашып түшөт; эки жаман коңшу болсо, кубалашып түшөт. Түзүндө: жакшылар туугандашат, жамандар кууш-кууш болот. Мааниси: натыйжа адамдардан көз каранды. Коңшулук чыр жөнүндө айтылат.

Отту көөлөсөң өчөт, кошунаңды көөлөсөң көчөт. Түзүндө: отту басаңдатсаң өчөт, коңшуну кыйнасаң көчөт. Мааниси: басым мамилени жок кылат. Коңшулук талашында айтылат.

Аңдышкан айыл конбойт, эсептешкен дос болбойт. Түзүндө: бири-бирин аңдыган айыл отурукташпайт. Мааниси: майда эсеп мамилени бузат. Карыз-эсеп жөнүндө айтылат.

Соодада достук жок. Түзүндө: соодада достукка орун жок. Мааниси: акча мамилеси өзүнчө эрежеге баш ийет. Дос менен бизнес баштаганда айтылат.

Бир күнү уруш болгон үйдөн, кырк күнү береке кетет. Түзүндө: бир күндүк уруш кырк күн береке качырат. Мааниси: чырдын залалы көрүнгөндөн узагыраак. Үй-бүлөлүк чырдан кийин айтылат.

Сөз жана тил жөнүндө: 20 макал

Сөз сай сөөктөн өтөт, чучукка жетет. Түзүндө: сөз сөөктөн өтүп, чучукка жетет. Мааниси: сөз физикалык таасирден терең тиет. Таарынтуучу сөздөн кийин айтылат.

Сөздү билген таап айтат, сөздү билбеген каап айтат. Түзүндө: бири ылайыгын табат, бири талашат. Мааниси: сүйлөө — тандоо өнөрү. Талаш-тартышта айтылат.

Сөздү уккан жерге айт, сууну сиңген жерге сеп. Түзүндө: сөздү угуучусу бар жерге айт. Мааниси: угулбай турган сөз текке кетет. Пайдасыз талаштан кийин айтылат.

Аркандын узуну жакшы, сөздүн кыскасы жакшы. Түзүндө: аркан узун, сөз кыска болгону жакшы. Мааниси: кыскалык — сапаттын белгиси. Узун сөздөн кийин айтылат.

Бир ооз сөз абийир каралайт, бир ооз сөз жүрөк жаралайт. Түзүндө: бир сөз да абийир бузат, да жүрөк жаралайт. Мааниси: бир сөздүн салмагы чоң. Кокус айтылган сөз жөнүндө айтылат.

Бир ооздон чыккан сөз миң оозго жайылат. Түзүндө: бир айтылган сөз миңге жетет. Мааниси: сөз көзөмөлдөн тез чыгат. Ушак жөнүндө айтылат.

Эң ачуу да тил, эң таттуу да тил. Түзүндө: тил эң ачуу да, эң таттуу да. Мааниси: бир эле курал эки башка натыйжа берет. Сүйлөшүү маданияты жөнүндө айтылат.

Тилден бал да тамат, уу да тамат. Түзүндө: тилден бал да, уу да тамат. Мааниси: мурункусунун образдуу варианты. Ачуу сөздөн кийин айтылат.

Адамдын даңкын чыгарган да — тил, тарпын чыгарган да — тил. Түзүндө: тил атак да, шерменде да кылат. Мааниси: кеп адамдын тагдырын түзөт. Коомдук сөз жөнүндө айтылат.

Бассаң бутуңа этият бол, сүйлөсөң тилиңе сак бол. Түзүндө: басканда бутуңа, сүйлөгөндө тилиңе сак бол. Мааниси: сөз кадам сыяктуу этияттыкты талап кылат. Кеңеш катары айтылат.

Бутунан мүдүрүлгөн турат, оозунан мүдүрүлгөн турбайт. Түзүндө: жыгылган турат, сөздөн жаңылган турбайт. Мааниси: сөз катасын оңдоо кыйын. Айтылып калган сөздөн кийин айтылат.

Баш кесмек бар, тил кесмек жок. Түзүндө: башты кесүү бар, тилди кесүү жок. Мааниси: айтылган ойду мажбурлап жоготууга болбойт. Пикир эркиндиги жөнүндө айтылат.

Тиш өтпөгөнгө, тил өтөт. Түзүндө: тиш өтпөгөн жерге тил өтөт. Мааниси: сөз күч жеңе албаганды жеңет. Сүйлөшүүгө чакырганда айтылат.

Ириген ооздон чириген сөз чыгат. Түзүндө: бузулган ооздон бузук сөз чыгат. Мааниси: кеп адамдын ички абалын ачат. Орой сөздөн кийин айтылат.

Бир жолу калпың чыкса, сөзгө алгысыз болосуң. Түзүндө: бир калп кармалса, сөзүң баркын жоготот. Мааниси: ишеним бир жолу жоголот. Алдоо ачылганда айтылат.

Адамды сөзүнөн тааныбайт, ишинен тааныйт. Түзүндө: адам сөзү менен эмес, иши менен таанылат. Мааниси: убада менен аракеттин айырмасы. Кооз сөздөн кийин айтылат.

Эстүүгө эки ооз сөз жетет. Түзүндө: акылдууга эки сөз жетиштүү. Мааниси: түшүнгөн адамга узун түшүндүрүү кереги жок. Кайталап эскертүүдөн кийин айтылат.

Адамдын өзү карыса да, сөзү карыбайт. Түзүндө: адам картаят, сөзү картайбайт. Мааниси: айтылган ой адамдан узак жашайт. Улуулардын сөзү эскерилгенде айтылат.

Адамзатты сөз бузат, тоо-ташты сел бузат. Түзүндө: адамды сөз, тоону сел бузат. Мааниси: ар бир кыйроонун өз себеби бар. Чыр чыккандан кийин айтылат.

Бетке айткан сөздүн заары жок. Түзүндө: жүзүнө айтылган сөздүн уусу жок. Мааниси: ачык айтылган сын арт жактагыдан коопсуз. Ачык сүйлөшүүгө чакырганда айтылат.

Ден соолук жана байлык жөнүндө: 20 макал

Биринчи байлык — ден соолук, экинчи байлык — ак жоолук, үчүнчү байлык — жүз соолук. Түзүндө: үч байлык тизмеленген. Мааниси: приоритеттердин тартиби: ден соолук, үй-бүлө, мал-мүлк. Жашоо приоритети жөнүндө айтылат.

Күлкү — ден соолуктун мүлкү. Түзүндө: күлкү ден соолуктун мүлкү. Мааниси: маанай ден соолуктун бир бөлүгү. Оор мезгилде айтылат.

Жашоо ырахаты — ден соолук. Түзүндө: жашоонун ырахаты ден соолукта. Мааниси: калганынын баары ушуга таянат. Ден соолукка көңүл бурбагандарга айтылат.

Ооруну жашырсаң, өлүм ашкерелейт. Түзүндө: ооруну жашырсаң, өлүм ачат. Мааниси: маселени жашыруу аны жоготпойт. Дарыгерге барбай жүргөндөргө айтылат.

Оору кадырын соо билбейт. Түзүндө: ооруунун баркын соо адам билбейт. Мааниси: тажрыйбасыз адам башканын абалын толук түшүнбөйт. Түшүнбөстүк жөнүндө айтылат.

Батмандап кирген оору маскалдап чыгат. Түзүндө: чоң салмак менен кирген оору тамчылап чыгат. Мааниси: айыгуу оорудан алда канча жай жүрөт. Айыгуу мезгилинде айтылат.

Баш аманда мал таттуу, баш ооруса жан таттуу. Түзүндө: соо кезде мал кызык, ооруганда жан кызык. Мааниси: приоритет абалга жараша тез өзгөрөт. Мүлк үчүн талашта айтылат.

Билимден өткөн досуң жок, оорудан өткөн касың жок. Түзүндө: эң жакшы дос — билим, эң жаман душман — оору. Мааниси: эки чектин аныктамасы. Салыштыруу катары айтылат.

Байлык — мурат эмес, жоктук — уят эмес. Түзүндө: байлык максат эмес, жокчулук уят эмес. Мааниси: материалдык абал адамды аныктабайт. Жокчулук жөнүндө сөздө айтылат.

Байлык бакыт эмес. Түзүндө: байлык бакыт дегенди билдирбейт. Мааниси: мурункусунун кыскача формасы. Салыштыруу учурунда айтылат.

Байлык колдун кириндей: бирде келет, бирде кетет. Түзүндө: байлык колдун кири сыяктуу. Мааниси: мүлк туруксуз. Жоготуудан кийин айтылат.

Байлык менен бийлик колдун кири, жууса кетет. Түзүндө: байлык да, бийлик да жуулса кетет. Мааниси: мурункусунун бийликти кошкон варианты. Кызматтан кеткенде айтылат.

Байлыктын баарысы жакшы, барктуусу билим. Түзүндө: байлыктын ичинен эң баалуусу — билим. Мааниси: жоголбос мүлк. Билим берүүгө салым жөнүндө айтылат.

Байлык мүлктө эмес — талантта. Түзүндө: байлык мүлк эмес, жөндөм. Мааниси: чыныгы капитал — адамдын өзүндө. Кесип тандоодо айтылат.

Байлык адамды эсиртет. Түзүндө: байлык адамды мас кылат. Мааниси: тез келген байлык өлчөмдү жоготот. Мүнөзү өзгөргөн адам жөнүндө айтылат.

Адамды бузган — байлык менен бийлик. Түзүндө: адамды бузган эки нерсе. Мааниси: сыноо жетишсиздикте эмес, жетиштүүлүктө. Бийлик жөнүндө сөздө айтылат.

Байлыкты бөлүм түгөтөт, ооруну өлүм түгөтөт. Түзүндө: бөлүнүү байлыкты, өлүм ооруну бүтүрөт. Мааниси: ар бир нерсенин өз аягы бар. Мурас бөлүштүрүүдө айтылат.

Байлыкты сүйгөн намысты билбейт. Түзүндө: байлыкты сүйгөн намысты билбейт. Мааниси: пайда менен ар-намыстын ортосундагы тандоо. Мораль талашында айтылат.

Баш мээси менен, мал ээси менен. Түзүндө: баш мээси менен, мал ээси менен баалуу. Мааниси: ар нерсенин наркы анын ээсинен көрүнөт. Чарба жөнүндө айтылат.

Бойлукта байлык жок. Түзүндө: бой узундугунда байлык жок. Мааниси: сырткы көрүнүш баалуулукту аныктабайт. Сырткы көрүнүш талкууланганда айтылат. Мааниси талаш: айрым булактарда «бойго ишенип эмгектенбөө» деген мааниде да берилет.

Мектеп үчүн: тема боюнча даяр 15 макал

Бул бөлүм классный сааттар, дил баян жана дубал газета үчүн. Беш тема, ар биринде үч макал — көчүрүп алууга даяр.

Эмгек жөнүндө:

• Эмгектин наны таттуу, жалкоонун жаны таттуу.
• Адал эмгек астыңа ат, үстүңө тон.
• Бүгүнкү мээнетиң — эртеңки дөөлөтүң.

Билим жөнүндө:

• Билим — адамдын канаты.
• Билим алуу — ийне менен кудук казгандай.
• Билимдүү миңди жыгат, билимсиз бирди жыгат.

Эне жана үй-бүлө жөнүндө:

• Атаны көрүп уул өсөт, энени көрүп кыз өсөт.
• Бала боор эт менен тең.
• Карысы бардын ырысы бар.

Ынтымак жөнүндө:

• Ырыс алды — ынтымак.
• Бирдик болбой тирдик болбойт.
• Агын чогулуп сел болот, адам чогулуп эл болот.

Мекен жана эл жөнүндө:

• Эл — эне, жер — ата.
• Бирдиктүү эл — кебелбес аскадай.
• Эл ичи — өнөр кенчи.

Орус тилиндеги маанилеш макалдар

Бул жерде эң көп ката кетет: макалды сөзмө-сөз которуу. Котормо макалдын ыргагын да, күчүн да жоготот. Туурасы — маанилеш вариантты табуу.

Экинчи мамычадагылар — эквивалент эмес, жакын мааниси. Дил баянда экөөнү катар коюп, айырмасын көрсөтүү — өз алдынча жакшы прием.

Макалды жазуу ишинде кантип колдонуу: үч мисал

Биринчи ыкма — башталышта. Макал дил баяндын биринчи сүйлөмү болот, андан кийин аны ачасың.

«Эмгектин наны таттуу», — дейт эл. Бул сөздүн чындыгын мен биринчи жолу жайкы каникулда, чоң апамдын бакчасында түшүндүм.

Экинчи ыкма — аргумент катары ортодо. Бир ойду айтып бүткөндөн кийин, макалды далил катары коёсуң.

Классташтарым чогуу иштегенде маселе эки эсе тез чечилди. «Агын чогулуп сел болот, адам чогулуп эл болот» дегени ушул го.

Үчүнчү ыкма — аягында жыйынтык катары. Эң көп колдонулган, ошондуктан эң тобокелдүү ыкма: макал жөн эле жабыштырылса, текст жасалма болуп калат. Аны иштетүү үчүн макалды текстиңдин өз мисалына байланыштыр.

Атам бир да жолу мени урган эмес, бирок ар бир катамды түшүндүрүп берчү. «Баланы таяк менен эмес, акыл менен тарбияла» деген сөздүн мааниси мен үчүн ошондон бери ушул.

Дил баяндын түзүлүшү жана темалары боюнча кененирээк дил баян үлгүсү барагында. Ал эми макалдардын көбү «Манас» эпосунун тилинен, анын образдарынан өскөн — эпос жөнүндө кыскача маалымат өзүнчө бетте.

Көп берилүүчү суроолор

Макал менен лакаптын айырмасын кыскача кантип айтам?

Макал — бүткөн ой, өз алдынча айтылат. Лакап — сүйлөмдүн ичиндеги образдуу айкаш. Макалды айтасың, лакапты колдоносуң.

Бул жерде канча макал бар?

140. Темалар боюнча: эмгек 25, билим 25, үй-бүлө 25, достук жана ынтымак 25, сөз 20, ден соолук менен байлык 20.

Макалдын варианттары эмне үчүн ар башка?

Макал — оозеки чыгармачылык, ошондуктан ал аймактан аймакка өзгөрөт. Биз кеңири таралган формаларды бердик, варианттар көп болгон учурда аны түз белгиледик.

Макалдарды мектеп үчүн көчүрүүгө болобу?

Болот. Макал — фольклор, ага автордук укук жайылбайт. Бирок биздин түшүндүрмөлөрүбүз — биздин текст, аны булак көрсөтпөй көчүрүү туура эмес.

Эмне үчүн кээ бир макалдын мааниси «талаш» деп белгиленген?

Анткени булактар ар башка окулушту берет. Биз чечим чыгарып коюунун ордуна, эки вариантты тең көрсөттүк.

Булактар

• Wikiquote. Кыргыз макал-лакаптары — макалдардын жазылышын салыштыруу үчүн колдонулду, 21.09.2026 текшерилди. Тандоо жана тема боюнча бөлүштүрүү — биздики.
• Wikipedia. Макал-лакап — терминдердин аныктамасы.
• Эл-Сөздүк — сөздөрдүн жана туруктуу айкаштардын маанисин тактоо үчүн.
• КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия. mamtil.gov.kg — мамлекеттик тилдин ченемдери.