Дил баян кантип жазылат: түзүлүшү, үлгүсү жана мектеп темалары

Дил баяндын үч бөлүгү бар: киришүү, негизги бөлүк, корутунду. Бирок баа бөлүктөрдүн санына эмес, бир ойдун башынан аягына чейин жеткенине коюлат. Бөлүктөрү бар, ою жок текст — эң көп кездешкен «үчтүк».

Төмөндө план түзүүнүн каркасы, класстар боюнча темалар, толук үлгү текст жана мугалимдер эң көп кармаган каталар. Даяр дил баянды көчүрүп алууга эмес, өзүң жазганга ылайыкталган.

Дил баян деген эмне жана баяндан кандай айырмасы бар

Дилбаян — автор өз оюн чыгармачылык менен жазуу формасында ишке ашыруу ишмердиги. Аныктама «Кыргыз педагогикасы» энциклопедиялык окуу куралынан (Бишкек, 2004).

Айырманы бир сап менен коюуга болот:

Баянда сен көрүнбөшүң керек. Дил баянда сен көрүнбөсөң — иш аткарылган эмес.

Энциклопедия дилбаянды тема боюнча экиге бөлөт: адабий-чыгармачылык (программадагы чыгармалардын негизинде) жана эркин темадагы (окулган китеп, көргөн кино, турмуштан алган таасир боюнча).

Ал эми Билим берүү министрлигинин кыргыз тили боюнча предметтик стандарты дил баяндын үч түрүн атайт: сүрөттөмө дилбаян, баяндама дилбаян жана ой жүгүртүүчү дилбаян. Бул үчөө текст түзүлүшүнүн үч түрүнө — сүрөттөө, баяндоо жана ой жүгүртүүгө — дал келет. Эки башка булак бир эле бөлүштүрүүнү берет, демек буга таянсаң болот.

Үч бөлүк: ар биринде эмне болот

Киришүү

Милдети бирөө — окурманды темага киргизүү жана негизги ойду даярдоо. Көлөмү бүт тексттин бештен бирине жетпейт.

Иштеген үч башталыш:

• Конкреттүү көрүнүш. «Таң эрте терезени ачсам, карагайдын жыты кирди».
• Суроо. «Мекен деген сөз кайдан башталат?»
• Кыска окуя. «Бешинчи класста мугалимибиз бизге бир суроо берген».

Иштебеген башталыш бирөө, бирок ал эң көп жазылат: «Бул дил баянда мен ... жөнүндө жазам». Бул сүйлөм бир да ойду алып келбейт жана мугалим аны дароо көрөт.

Негизги бөлүк

Бул тексттин жарымынан көбү. Бул жерде сен ойду ачасың жана далилдейсиң.

Бир абзац — бир ой. Абзац биринчи сүйлөмү менен эмне жөнүндө экенин айтат, калганы аны ачат. Эгер бир абзацта эки ой болсо — эки абзацка бөл.

Ар бир ойго далил керек. Далил үч түрдүү болот: өз тажрыйбаң, чыгармадан мисал, же турмуштан алынган факт. Далилсиз ой — жөн эле сөз.

Корутунду

Милдети — кайталоо эмес, жыйынтык чыгаруу. Киришүүдө коюлган суроого жооп бул жерде турушу керек.

Эң начар корутунду: «Мен бул темадан көп нерсе үйрөндүм». Эң жакшы корутунду: башында айтылган нерсеге кайрылып, аны бир кадам алдыга жылдырат.

План: беш сүйлөмдөн турган каркас

Предметтик стандарт боюнча окуучу дилбаяндын жөнөкөй планын түзүп, текст жазганда ошол планды колдонушу керек. Бул көнүгүү эмес, талап.

План узун болбошу керек. Беш сүйлөм жетиштүү:

1. Негизги ой. Бүт дил баян эмнени далилдейт? Бир сүйлөм менен жаз.
2. Киришүү. Кайсы көрүнүш, суроо же окуя менен баштайм?
3. Биринчи далил. Кандай мисал?
4. Экинчи далил. Башка тараптан кандай мисал?
5. Корутунду. Башындагы сурооого кандай жооп берем?

Мисалы, «Китеп кантип дос болот?» деген темага:

1. Китеп жалгыздыкта адамга шерик болот.
2. Кышкы узун кечте үйдө жалгыз калган учур.
3. «Манас» эпосун биринчи ирет окуганда эмне сезгеним.
4. Атам китепти кайра-кайра окуп чыккандан кийинки аңгемелери.
5. Дос деген — сенин ичиңди өзгөрткөн нерсе; китеп ошону кылат.

Ушул беш сап кагазга түшкөндөн кийин дил баяндын жарымы жазылган болот.

Класстар боюнча даяр темалар

Темалардын өзү жазып бербейт, бирок туура тандалган тема жазууну эки эсе жеңилдетет. Төмөндөгүлөрдү мугалим берген темага ылайыкташтырып ал.

2–4-класс. Жөнөкөй сүрөттөмө жана баяндама:

• Менин үй-бүлөм
• Биздин үйдөгү мышык
• Мектепке бара жаткан жол
• Күз келгенде
• Биринчи кар
• Апамдын колу
• Менин досум
• Жайында эмне кылдым

5–7-класс. Ой жүгүртүү кошулат:

• Мекен деген эмне
• Китеп кантип дос болот
• Эмне үчүн эне тилди билүү керек
• Чоң атамдын аңгемелери
• Айыл менен шаар: экөөнүн айырмасы
• Менин кыялымдагы кесип
• Достукту эмне бузат
• Табиятты кимден коргойбуз

8–9-класс. Адабий-чыгармачылык жана коомдук темалар:

• «Манас» эпосундагы Каныкейдин образы
• Чыңгыз Айтматовдун каармандары эмне үчүн жалгыз
• Эне тил жоголсо эмне жоголот
• Интернет менин убактымды кантип бөлүштүрөт
• Ата-бабанын сөзү бүгүн керекпи
• Уят жана намыс: экөө бир нерсеби

10–11-класс. Эркин тема жана абитуриенттик деңгээл:

• Мен өлкөмдү жыйырма жылдан кийин кандай көргүм келет
• Билим менен акылдын ортосундагы айырма
• Жоопкерчилик кайдан башталат
• Тандоо кылуу эмне үчүн кыйын
• Тарыхты билбеген эл эмнени жоготот

Эркин тема берилсе, эң коопсуз жол — өзүңдүн чыныгы тажрыйбаңа таянуу. Ойлоп чыгарылган окуя дайыма жасалма угулат.

Толук үлгү текст

Тема: «Апамдын колу». 6-класс, сүрөттөмө жана ой жүгүртүү аралашкан дил баян.

Апамдын колун мен балалыгымда көп карачумун. Ал колдо бир да шакек жок эле. Манжалары ичке эмес, кыш келгенде кызарып, жарылып кетчү.

Апам таңга маал ошол колу менен от жагат. Анан камыр жууруйт — идиштин четинде ак из калат. Анан биздин көйнөктү жууйт, суу муздак болсо да. Кечинде ошол эле кол менин чачымды тарайт, жана ошондо анын катуулугу сезилбейт.

Бир жолу мен апама: «Колуңа крем сүрт» — дедим. Ал күлүп койду. «Менин колум кооз болушу үчүн эмес, иштеши үчүн берилген», — деди. Ошол сөздү мен ошондо түшүнгөн жокмун.

Азыр түшүнөм. Адамдын кунун анын кийиминен эмес, эмне кылганынан билсе болот экен. Апамдын колундагы ар бир жарык — биздин жылуу үйүбүздүн баасы.

Мен чоңойгондо апамдын колун кармап отургум келет. Ошондо ага крем керек болбойт — ага эс алуу керек болот.

Бул текст эмне үчүн иштейт

Биринчиден, ал конкреттүү нерседен башталат. «Апам жөнүндө айтып берейин» деген жалпы сүйлөм жок — дароо кол бар, шакектин жоктугу бар, жарылган тери бар. Окурман көрүп турат.

Экинчиден, анда убакыт бар. Таң, күндүз, кеч. Бул бир абзацты өзүнөн-өзү түзөт.

Үчүнчүдөн, анда бурулуш бар. Апанын сөзү — тексттин ортосу. Ага чейин сүрөттөө, андан кийин ой жүгүртүү.

Төртүнчүдөн, корутунду кайталабайт. Башында кол кооз эмес эле; аягында ал кооз болушу керек эмес, эс алышы керек. Ой бир кадам жылды.

Бешинчиден, анда бир да «жалпы сулуу сөз» жок. «Апа — ыйык», «апанын мээрими чексиз» деген сөздөр жазылган эмес. Алар жазылганда текст дароо ортосунан сынат.

Көлөмү — 160 сөз. Бул кыска, бирок толук: киришүү бар, үч далил бар, корутунду бар. Мугалим көлөмдү чоңураак сураса, далилдерди көбөйт, сулуу сөздөрдү эмес.

Экинчи үлгү: ой жүгүртүүчү дил баян

Жогорудагы текст сүрөттөөгө таянат. Эми башка түрүн карайлы — ой жүгүртүүчү дилбаян, мында сүрөт эмес, далил иштейт. Тема: «Мекен деген эмне». 8-класс.

Адегенде план:

1. Негизги ой: мекен — чек ара эмес, сен жооп бере турган жер.
2. Киришүү: «мекен» деген сөздү мектепте көп угабыз, бирок ал эмне экенин сурабайбыз.
3. Биринчи далил: чет өлкөдө жүргөн агамдын телефондогу сөзү.
4. Экинчи далил: айылдагы булакты тазалаган кишилер.
5. Корутунду: мекен — сенден бир нерсе талап кылган жер.

Ошол пландан чыккан текст:

«Мекен» деген сөздү биз мектепте көп угабыз. Ырларда угабыз, майрамдарда угабыз. Бирок анын эмне экенин сурап көргөн жокмун.

Агам төрт жылдан бери чет өлкөдө иштейт. Ал телефон чалганда ар дайым бир эле суроону берет: «Карагайлар кандай, өсүп жатабы?» Акча жөнүндө сурабайт, аба ырайы жөнүндө сурабайт. Дарак жөнүндө сурайт. Ошондо мен түшүндүм: мекен адамдан алыстаганда жоголбойт экен, тескерисинче тагыраак көрүнөт экен.

Былтыр айылыбыздагы булак ылай басып калды. Аны эч ким буюрган жок, акча да төлөгөн жок. Беш киши күрөк алып барып, бир күндө тазалады. Алардын бири мага: «Бул бизге керек», — деди. Ошол «биз» деген сөз мекендин эң так аныктамасы болду.

Демек мекен — сени менен туулган нерсе эмес. Ал сен жооп бере баштаганда пайда болот. Карагайга, булакка, коңшуңа жооп берсең — бул сенин мекениң. Жооп бербесең, ал жөн гана дарек.

Мен өз даректимди мекенге айландыргым келет. Бул үчүн кетүүнүн кереги жок — калуунун кереги бар.

Эки үлгүнүн айырмасы

Биринчи үлгүдө сүрөт бар: кол, жарык, камыр. Экинчисинде далил бар: агасынын суроосу, булакты тазалаган беш киши. Экөө тең иштейт, бирок башка сабактан.

Сүрөттөмө дилбаянда сен көрсөтөсүң. Ой жүгүртүүчү дилбаянда сен далилдейсиң. Тапшырманы окуп, кайсынысы суралып жатканын дароо ажыратып ал — «сүрөттөп бер» жана «өз оюңду негизде» деген эки башка нерсе.

Үчүнчү түрү — баяндама дилбаян — окуяны иретине коюп айтып берет: адегенде эмне болду, анан эмне болду, аягы кандай бүттү. Ал жерде убакыт негизги каркас болот.

Чыгарма боюнча дил баян: өзүнчө эрежелер

Адабий-чыгармачылык дилбаян эң көп баа түшүрүлгөн түрү, анткени окуучулар аны баян деп жазып коюшат.

Сюжетти кайра айтып берүү — ката. Мугалим чыгарманы сенден жакшы билет. Ага мазмун керек эмес, сенин окууң керек.

Бир эпизодду тандап ал. Бүт чыгарманы талдоого аракет кылба. Бир көрүнүш, бир чечим, бир сүйлөшүү алынып, ошол аркылуу бүт ой курулат.

Цитата кыска болсун. Бир-эки сап жетиштүү жана ал сөзсүз тырмакчага алынат. Узун цитата тексттин ордун ээлейт, өз оюңдун ордун эмес.

Каармандын ордуна өзүңдү койбо. «Мен анын ордунда болсом башкача кылмакмын» деген сүйлөм дилбаянды жеңилдетип жиберет. Анын ордуна: «Автор эмне үчүн аны ушундай кылдырды?» деген суроо күчтүүрөөк.

Каркас ушундай: эпизод → каармандын аракети → автор эмне үчүн ушундай жазды → бул мага эмнени айтат.

Эң көп кетирилген беш ката

1. Тизме. «Апам мээримдүү, боорукер, эмгекчил, акылдуу...» Сын атоочтордун тизмеси — ойдун ордун толтурган бош орун. Бир сын атооч алып, аны бир окуя менен көрсөт.

2. Кайталоо. Бир эле ой үч абзацта үч башка сөз менен жазылат. Мугалим муну биринчи көрөт. План түзүлгөн болсо, бул ката чыкпайт.

3. Жалпы сөз. «Мекен — ар бир адамдын ыйык түшүнүгү». Бул сүйлөм бардык темага жарайт, демек бир дагы темага жарабайт. Ордуна: «Мекен — мен үчүн атамдын короосундагы өрүк дарагы».

4. Кириш сөздүн жоктугу же өтө узундугу. Киришүү бир абзацтан ашпасын. Үч абзац киришүү жазылса, негизги бөлүккө орун калбайт.

5. Корутундуда жаңы ой. Аягында такыр жаңы тема ачылса, текст жарым калгандай сезилет. Корутунду — жабуу, ачуу эмес.

Баа кантип коюлат: мугалим эмнени карайт

Бирдиктүү республикалык баалоо жадыбалы жарыяланбаган — критерийди мугалим предметтик стандарттын талаптарына таянып коёт. Ошол талаптардан чыккан төрт нерсеге көңүл бур.

Тема ачылганбы. Жазылган нерсе берилген темага тиешелүүбү. Темадан чыгып кетүү — эң оор ката.

Түзүлүшү сакталганбы. Киришүү, негизги бөлүк, корутунду бар, абзацтарга бөлүнгөн, бөлүктөр бири-бири менен байланышкан. Стандарт муну «тексттин структурасын билет» жана «текстти маанилик бөлүктөргө бөлөт» деп жазат.

Сабаттуулук. Орфография жана пунктуация. Дил баянда бул баанын чоң бөлүгү.

Сөз байлыгы жана стиль. Бир эле сөздүн кайталанбашы, сүйлөмдөрдүн ар түрдүүлүгү.

Эң ишенимдүү жол — жазып бүткөн соң үн чыгарып окуп чыгуу. Тилиң чалынган жер — оңдоо керек болгон жер.

Сөз байлыгын өстүрүү

Дил баяндын тилин бир кечте күчөтүүгө болбойт, бирок эки нерсе тез жардам берет.

Макал-лакап. Бир дил баянга бир макал жетиштүү жана ал тексттин ичине табигый кирүүгө тийиш. Үч макал катары менен жазылса, текст жасалма болуп калат. Макалдарды маанилери менен өзүнчө материалдан тандап ал.

Сүрөттөө сөздөрү. Жалпы сөздү конкреттүү сөзгө алмаштыр:

Оң жактагы багана дил баяндын тилин түзөт. Сол жактагысы — баа түшүргөн тизме.

Чыгарма боюнча дил баян жазып жатсаң, чыгарманын өзүн билүү милдеттүү: «Манас» эпосунун кыскача мазмуну жана негизги каармандары бул баракта. Дил баян эмес, реферат жазыш керек болсо, анын эрежелери башка — экөөнү чаташтырба.

Репетитор же кошумча сабак издеп жатсаң, myna.kg дагы билим берүү кызматтары бөлүмүнө көз чаптыр.

Бир кечте жазуу керек болсо: жети кадам

1. Теманы окуп, эмне суралып жатканын бир сүйлөм менен өзүңө айт.
2. Беш сүйлөмдүк планды жаз.
3. Ар бир пунктка бир-эки мисал ойлон — кагазга түшүр.
4. Киришүүнү жаз, бирок аны кийин оңдоорунду билип кой.
5. Негизги бөлүктү абзац-абзац жаз, бир абзац — бир ой.
6. Корутундуда киришүүдөгү суроого кайрыл.
7. Үн чыгарып окуп чык, кайталанган сөздөрдү алмаштыр.

Бул жол менен орточо дил баян эки саатта жазылат. Даяр текст издөө менен ошол эки саат бирдей кетет, бирок жыйынтыгы жок.

Көп берилүүчү суроолор

Дил баян канча абзацтан турат?

Эң аз дегенде үч: киришүү, негизги бөлүк, корутунду. Иш жүзүндө жакшы дил баянда беш-жети абзац болот, анткени негизги бөлүк бир нече ойго бөлүнөт.

Эркин темада эмне жөнүндө жазсам болот?

Өзүң чын билген нерсе жөнүндө. Көргөн кино, окулган китеп, айылдагы жай, чоң энеңдин аңгемеси. Тандоо кеңири болгону менен жасалма окуя дайыма билинет.

Дил баянды биринчи жакта жазса болобу?

Болот жана көбүнчө ушундай жазылат. «Мен» деген сөз дил баянга жарашат — бул сенин оюң.

Чыгарма боюнча дил баянда сюжетти кайра айтып берүү керекпи?

Жок. Сюжетти кайра айтып берүү — баяндын иши. Дил баянда сюжеттен мисал гана аласың, аны да өз ойуңду далилдөө үчүн.

Мугалим көлөмүн айтпаса эмне кылам?

Дароо сурап ал. Көлөм боюнча бирдиктүү норма жок, ал тема менен класска жараша коюлат — божомолдоп жазуу тобокел.

Булактар

• «Кыргыз педагогикасы» (энциклопедиялык окуу куралы), Бишкек, 2004 — дилбаяндын аныктамасы, тематикалык бөлүнүшү жана жанрлары. Кыргыз Википедиясындагы «Дилбаян» макаласы ушул булакка шилтейт.
• Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. Кыргыз тили боюнча предметтик стандарт, V–IX класстар — 2015-жылдын 8-сентябрындагы №1153/1 буйрукка тиркеме: дилбаяндын үч түрү жана план түзүү талабы.
• Кыргыз Республикасынын Агартуу министрлиги. edu.gov.kg — окуу пландары жана стандарттар.
• Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия. mamtil.gov.kg — орфографиялык нормалар.

Бул баракта келтирилген үлгү текст жана бардык мисалдар редакция тарабынан атайын ушул материал үчүн жазылды. Башка сайттардан, Scribd'ден же сынак иштеринен бир да сүйлөм алынган жок.