Кыргыз тилинин негизги эрежелери: үндүүлөрдүн үндөшүүсү, мүчөлөр, жөндөмөлөр жана тыныш белгилери

Кыргыз тилинин эрежелеринин көбү бир нерсеге таянат: мүчө сөзгө ыңгайлашат, сөз мүчөгө эмес. Ошондуктан «-лар» деген жалгыз көптүк мүчө жок — анын он эки варианты бар, туурасын тандоо эки гана белгиге байланышат. Ушуну түшүнсөң, эрежелердин жарымын жаттабай эле билесиң.

Төмөндө мектепте эң көп керек болуучу эрежелер: тамгалардан баштап тыныш белгилерине чейин, ар бирине мисал менен. Жазуу эрежелери Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия жайгаштырган расмий колдонмого таянат.

Тамгалар жана тыбыштар: алфавитте 36, тыбышта 39

Кыргыз алфавитинде 36 тамга бар. Алардын үчөө — ң, ө, ү — кириллицага атайын кыргыз тили үчүн кошулган, орус алфавитинде жок.

Тыбыштардын саны башка: 14 үндүү жана 25 үнсүз, бардыгы 39. Айырма эмнеден чыгат? Созулма үндүүлөрдөн. Кыргыз тилинде аа, ээ, оо, өө, уу, үү — алты созулма үндүү бар, бирок аларга өзүнчө тамга жок, эки тамга менен жазылат.

Созулманын маанини бузаары чоң: ат (жаныбар) — аат эмес, бирок тоо менен то экөө эки башка нерсе; сүт менен сүүт, күн менен күүн ошондой. Созулманы бир тамга менен жазуу — эң көп кездешкен каталардын бири.

Кыска үндүүлөр сегиз: а, о, у, ы, э, ө, ү, и. Аларды эки жол менен бөлүү керек, себеби бүт үндөшүү мыйзамы ушуга курулган:

Демек ар бир үндүү эки белгиге ээ. Мисалы ө — ичке жана эринчил; а — жоон жана эринсиз.

Үндүүлөрдүн үндөшүү мыйзамы

Мыйзам эки катмардан турат.

Биринчи катмар — жоондук-ичкелик үндөшүү. Сөздүн акыркы муунундагы үндүү жоон болсо, мүчөдөгү үндүү да жоон болот; ичке болсо — ичке.

• ат → аттар, атта, аттан (а — жоон)
• эл → элдер, элде, элден (э — ичке)

Экинчи катмар — эриндик үндөшүү. Эгер акыркы муундагы үндүү эринчил болсо (о, ө, у, ү), мүчөдөгү үндүү да эринчил болот.

• кол → колдор, колдо, колдон (о — жоон, эринчил)
• көл → көлдөр, көлдө, көлдөн (ө — ичке, эринчил)

Ушул эки катмар биригип төрт вариант берет. Көптүк мүчөнү мисалга алалы:

Эң көп кетирилүүчү ката ушул жерде: «колдар», «үйлар», «көздар» деп жазуу. Туурасы — колдор, үйлөр, көздөр.

Мүчөнүн биринчи тыбышы: -лар, -дар же -тар

Үндүүсү табылды дейли. Эми мүчөнүн башындагы үнсүз калды, ал сөздүн акыркы тыбышына байланат. Көптүк мүчө боюнча:

Ушул эле логика жөндөмө мүчөлөрүнө да, таандык мүчөлөргө да жайылат. Ошондуктан бир жолу жаттасаң, бүт таблицалар ушундан чыгат.

Алты жөндөмө

Жөндөмө — сөздүн сүйлөмдөгү ролун көрсөткөн мүчө. Кыргыз тилинде алтоо, биринчисинин мүчөсү жок.

Байкасаң, мүчөнүн биринчи тыбышы жогорку таблицадагы эле эреже боюнча тандалат: үндүүдөн кийин -нын, каткалаңдан кийин -тын, калганынан кийин -дын.

Таандык мүчөлөр жана тыбыштын өзгөрүшү

Таандык мүчө «бул кимдики» дегенди билдирет жана жөндөмөдөн мурда келет: китебимди, үйүбүзгө.

Ушул жерде өзүнчө эреже бар, аны билбегендер көп ката кетирет. Мүчө үндүүдөн башталганда, сөздүн аягындагы каткалаң к жана п тыбыштары жумшарат:

• китеп → китебим (китепим эмес)
• кулак → кулагы (кулакы эмес)
• таяк → таягы
• баштык → баштыгы

Ал эми мүчө үнсүздөн башталса, өзгөрүү болбойт: китептер, кулактар.

Сөз түркүмдөрү

Сөздөр эки чоң топко бөлүнөт.

Өз алдынча сөздөр — өз алдынча маанисин билдирген, сүйлөмдүн мүчөсү боло алган сөздөр:

• зат атооч — ким? эмне? (бала, китеп, Бишкек)
• сын атооч — кандай? (жакшы, кызыл, чоң)
• сан атооч — канча? нечинчи? (беш, он, бешинчи)
• ат атооч — башка сөздүн ордуна турат (мен, сен, ал, бул, ким)
• этиш — эмне кылды? (келди, жазып жатат, барат)
• тактооч — качан? кайда? кантип? (эртең, бат, жайбаракат)

Кызматчы сөздөр — өзүнчө мааниси жок, башка сөздөрдү байланыштырат:

• жандооч — менен, үчүн, чейин, кийин, боюнча
• байламта — жана, же, бирок, анткени, ошондуктан
• бөлүкчө — да, гана, эле, бы/би/бу/бү

Мындан тышкары сырдык сөздөр (оо, аттиң, кап) жана тууранды сөздөр (шылдыр, күрс, жылт) бар.

Жандооч өзү байланышкан сөздөн бөлөк жазылат: «мени менен», «сен үчүн», «эртеңге чейин». «Менимененен» деп кошуп жазуу — жыш кездешкен ката.

Сүйлөмдүн мүчөлөрү жана сөз тартиби

Сүйлөмдүн башкы мүчөлөрү экөө:

• ээ — сүйлөмдө ким же эмне жөнүндө айтылат (Бала келди);
• баяндооч — ээ жөнүндө эмне айтылат (Бала келди).

Айкындооч мүчөлөр үчөө:

• аныктооч — кандай? кайсы? (Чоң бала келди);
• толуктооч — кимди? эмнени? кимге? (Бала китеп окуду);
• бышыктооч — качан? кайда? кантип? (Бала кечээ келди).

Сөз тартиби боюнча үч эреже жетиштүү:

1. Баяндооч сүйлөмдүн аягында турат. Мен китеп окудум. — туура. Мен окудум китеп. — орус тилинин тартиби.
2. Аныктооч өзү аныктаган сөздүн алдында турат. Кызыл алма, бийик тоо.
3. Жандооч өзү башкарган сөздөн кийин турат. Үй менен, сен үчүн — «менен үй» эмес.

Дал ушул үч эреже бузулганда текст «которулган» болуп угулат, эрежелери туура болсо да.

Тыныш белгилери

Чекит — жай сүйлөмдүн аягында. Суроо белгиси — суроолуу сүйлөмдө. Илеп белгиси — илептүү сүйлөмдө.

Үтүр төмөнкү учурларда коюлат:

• бирдиктүү мүчөлөрдүн ортосунда: Столдо китеп, дептер, калем жатат.
• каратма сөздөн кийин же анын эки жагынан: Айгүл, бери кел. Бүгүн, балдар, сабак жок.
• киринди сөздөрдүн эки жагынан: Албетте, ал келет. Менимче, бул туура эмес.
• «бирок», «а», «ал эми», «анткени», «ошондуктан» байламталарынын алдында: Ал чакырды, бирок мен барган жокмун.
• татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн ортосунда: Күн ачылды, балдар сыртка чыкты.

Үтүр коюлбайт, эгер «жана», «менен», «же» бир гана жолу колдонулса: Китеп жана дептер алдым. Бирок кайталанса, коюлат: Китеп да, дептер да алдым.

Сызыкча ээ менен баяндоочтун ортосуна коюлат, экөө тең зат атооч болуп, ортосунда байланыштыруучу сөз жок болсо: «Манас» — кыргыз элинин эпосу. Ошондой эле түз сөздүн алдында же диалогдо колдонулат.

Кош чекит санап өтүүнүн алдында коюлат: Экзаменге үч нерсе керек: паспорт, талон, калемсап.

Сандар жана даталар кантип жазылат

Кыргыз тилинде иреттик сандар дефис менен жазылат, бул жазуу эрежелеринде бекитилген:

• 2026-жыл, 21-сентябрь, 5-класс, 3-бөлүм
• 1-май, 8-март

«2026 жыл» деп дефиссиз жазуу же «2026-жылы» дегенди «2026 жылда» деп берүү — ката. Мезгилди билдиргенде 2026-жылы (жатыш эмес, өзүнчө форма) колдонулат: 2026-жылы мектепти бүтүрдүм.

Эң көп кетирилген жети ката

1. ө, ү, ң тамгаларын о, у, н менен алмаштыруу. Клавиатурада жок болгондуктан жазылат, бирок маани бузулат: кол — көл, туш — түш, тон — тоң. Кыргызча клавиатураны орнотуу — бир жолку иш.

2. Эриндик үндөшүүнү унутуу. Колдар → колдор, үйлар → үйлөр, көздар → көздөр.

3. Созулманы бир тамга менен жазуу. Тоо → то, сүт менен сүүт, ааламдан → аламдан.

4. к жана п тыбыштарынын жумшарышын эсепке албоо. Китепим → китебим, кулакы → кулагы.

5. Жандоочту кошуп жазуу. «Мени менен», «сен үчүн», «саат бешке чейин» — дайыма бөлөк.

6. Орусчадан түз которулган курулуш. «Болуп саналат», «карап чыгуу жүргүзүлдү», «маселе каралды» сыяктуу тизмектер кыргызча эмес. Тирүү варианты: «болот», «карадык», «маселени карадык».

7. Баяндоочту ортого коюу. Мен бардым мектепке → Мен мектепке бардым.

Бул эрежелер кайдан алынды

Жазуу эрежелери боюнча расмий документ — «Кыргыз тилинин жазуу эрежелери». Ал 2008-жылдын 26-июнундагы Жогорку Кеңештин токтому менен бекитилген, мурдагы 2002-жылдагы редакциянын жаңыртылган түрү. Толук текст Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссиянын сайтында PDF түрүндө турат, «Китептер → Усулдук колдонмолор» бөлүмүндө.

Бул жерде биз ал документти абзац-абзац көчүрбөй, эрежелерди өз сөзүбүз менен жана мектеп деңгээлиндеги мисалдар менен бердик. Талаштуу же татаал учурларда — мисалы, кабыл алынган сөздөрдүн жазылышында — булактын өзүн ачуу туура болот.

Жазуу иштерин өз алдынча машыктыргың келсе, дил баян жазуунун түзүлүшү жана даяр темалар менен реферат жазуунун эрежелери кереги тиет. Ал эми тилдин образдуу жагы үчүн макал-лакаптардын мааниси чогултулган.

Кыргыз тили боюнча репетитор, сөздүк же окуу китеби керек болсо, Мына сайтындагы кызматтар бөлүмүн карап көр.

Көп берилүүчү суроолор

Кыргыз алфавитинде канча тамга бар?

36 тамга. Алардын үчөө — ң, ө, ү — кыргыз тили үчүн кириллицага атайын кошулган. Тыбыштар 39: 14 үндүү жана 25 үнсүз.

Канча созулма үндүү бар?

Алтоо: аа, ээ, оо, өө, уу, үү. Аларга өзүнчө тамга жок, эки тамга менен жазылат.

Үндөшүү мыйзамын кантип тез эстеп калуу керек?

Эки суроо кой: акыркы үндүү жоонбу же ичкеби, эринчилби же эринсизби. Жооп табылганда мүчөнүн үндүүсү өзүнөн өзү чыгат. Калганы — мүчөнүн биринчи тыбышы, ал сөздүн акыркы үнсүзүнө байланат.

Кыргыз тилинде канча жөндөмө бар?

Алты: атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш. Атооч жөндөмөнүн өзүнчө мүчөсү жок.

«Балага» бекен же «балага»?

Барыш жөндөмөдө бала — балага. а жоон жана эринсиз болгондуктан -га варианты алынат. Салыштыр: үйгө, колго, көлгө, китепке.

Дата кандай жазылат?

Дефис менен: 21-сентябрь, 2026-жыл, 1-май. «2026 жыл» деп дефиссиз жазуу ката.

«Жана» менен «менен» кайсынысы качан колдонулат?

«Менен» көбүнчө биргелешүүнү билдирет жана өзү байланышкан сөздөн кийин турат: атам менен. «Жана» — эки бирдей мүчөнү байланыштырган байламта: китеп жана дептер. Экөөнүн алдына тең бир жолу колдонулганда үтүр коюлбайт.

Эң көп ката кайсы жерде кетет?

Эриндик үндөшүүдө жана ө, ү, ң тамгаларын жазууда. Экөө тең клавиатурага жана шашылыш жазууга байланыштуу, эреженин татаалдыгына эмес.