«Манас» эпосу жөнүндө кыскача: үч бөлүк, башкы каармандар, манасчылар жана эпостун көлөмү

«Манас» — кыргыз элинин баатырдык эпосу, ата, бала жана небере жөнүндөгү үч бөлүктөн турган үчилтик: «Манас», «Семетей», «Сейтек». Ал жазылып калган чыгарма эмес, кылымдар бою оозеки айтылып келген — ошондуктан анын бирдиктүү «түп нускасы» жок, ар бир манасчынын өз варианты бар.

Мектеп тапшырмасына керектүү бардык нерсе ушул жерде: көлөмү, бөлүктөрү, каармандары, манасчылары жана аягында дил баянга даяр каркас. Сандардын кайдан алынганы ар бир жерде көрсөтүлдү, анткени интернетте бул тема боюнча карама-каршы сандар өтө көп.

Эпостун көлөмү: эмне үчүн сандар ар башка

Эң көп кездешкен сан — 500 553 сап. Ал Саякбай Каралаевдин айтуусу боюнча жазылып алынган үчилтиктин жалпы көлөмү:

Бул жерде так болуш керек: 500 553 — эпостун көлөмү эмес, бир манасчынын вариантынын көлөмү. Кээ бир маалымдамаларда «Саякбай Каралаев — 84 830 сап» деп жазылат, бул да туура, бирок ал болгону биринчи бөлүктүн көлөмү. Эки санды жанаша көргөн окуучу адашат, ошондуктан дайыма «кайсы вариант, кайсы бөлүк» деп такташ керек.

Башка манасчылардын варианттары ачык булактарда мындайча берилет: Сагымбай Орозбаков боюнча биринчи бөлүк — 180 378 сап, Мамбет Чокморов — 103 090 сап, Жусуп Мамай — 53 280 сап.

Эпос «дүйнөдөгү эң көлөмдүү эпос» деп аталганда так ушул сандар себеп болот. Салыштыруу үчүн: грек эпостору «Илиада» менен «Одиссея» чогуусу отуз миң сапка да жетпейт.

Үч бөлүк эмне жөнүндө

«Манас» — биринчи жана негизги бөлүк. Ал чачырап жаткан кыргыз урууларынын бир эл болуп биригиши жөнүндө. Манас бала кезинен баатырдыгы менен таанылат, кырк чоросун чогултат, элин душмандан коргойт, Чоң казатка чыгат жана акырында каза болот.

«Семетей» — Манастын уулунун окуясы. Атасы өлгөндөн кийин Семетей чоң энесинин элинде, Бухарада өсөт, кийин мекенине кайтып келип атасынын ишин улантат. Көлөмү боюнча бул бөлүк үчөөнүн эң чоңу — Каралаевдин вариантында бүт үчилтиктин төрттөн үчүнөн ашыгы «Семетейге» туура келет.

«Сейтек» — Семетейдин уулу жөнүндө, эң кыска бөлүк. Ал элди кайрадан бириктирип, ич ара чыккынчылыкты жеңет.

Үч бөлүктүн байланышы — бул жөн гана тукум улоо эмес. Ар бир муун бир эле маселени кайра чечет: бөлүнгөн элди бириктирүү. Эпостун негизги идеясы ушул жерден чыгат.

Эң белгилүү эпизоддор

Эпос узун, бирок мектепте эң көп суралган эпизоддор саналуу. Төмөндөгүлөр ар бир вариантта кездешет, бирок деталдары айтуучудан айтуучуга айырмаланат — бул оозеки чыгарманын табияты.

Манастын төрөлүшү. Жакып карып калганда, көптөн күткөн уулу төрөлөт. Бала кезинен өзгөчө күчү жана тайманбастыгы менен бөлүнүп турат. Бул эпизод эпосто баатырдын келечеги алдын ала белгиленгенин көрсөтөт.

Кырк чоронун чогулушу. Манас айланасына кырк жоокерди чогултат. Бул сандын мааниси зор: эпосто ал жөн гана дружина эмес, биригүүнүн символу.

Алмамбеттин келиши. Башка элден чыккан баатыр өз жерин таштап, Манаска кошулат. Достук, тандоо жана бөтөн жерде өз эли табылышы — эпостогу эң күчтүү темалардын бири.

Көкөтөйдүн ашы. Эң белгилүү жана эң көлөмдүү эпизоддордун бири. Бай кан Көкөтөйдүн ашына көптөгөн эл чогулат, ат чабыш, балбан күрөш, эр сайыш өткөрүлөт. Так ушул эпизодду Чокан Валиханов 1856-жылы биринчилерден болуп кагазга түшүргөн.

Чоң казат. Манастын жана анын жоокерлеринин узак жортуулу — эпостогу борбордук согуш окуясы.

Манастын каза болушу жана Каныкейдин кетиши. Манас алган жаракаттан каза болот. Каныкей жаш Семетейди алып, коопсуз жерге кетет. Ушул жерден экинчи бөлүк башталат.

Семетейдин кайтышы. Чоңойгон Семетей атасынын жерине кайтып келет. «Семетей» бөлүгүнүн өзөгү ушул: мурас кайтарылат, бирок оңой эмес.

Айчүрөк. Семетейдин жары, эпостогу эң поэтикалык образдардын бири: ал аккуу болуп учуп келет деп сүрөттөлөт.

Канчоронун чыккынчылыгы. Семетейдин жакын чоросу чыккынчылык кылат. Үчүнчү бөлүктө Сейтек ошол чыккынчылыкты жеңип, элди кайра бириктирет.

Башкы каармандар

Манас — башкы каарман, кыргыз урууларын бириктирген баатыр.

Каныкей — Манастын жубайы, эпостогу эң акылдуу образдардын бири. Ал баатыр эмес, бирок чечкиндүүлүгү менен окуянын жүрүшүн бир нече жолу өзгөртөт.

Бакай — карыя, акылман кеңешчи. Эпосто күч менен акылдын жанаша турушун ушул образ көрсөтөт.

Алмамбет — Манастын эң жакын досу, башка элден чыккан баатыр. Анын образы аркылуу эпос достукту жана тандоону сүрөттөйт.

Кырк чоро — Манастын кырк жоокери. Алардын арасында Чубак, Сыргак, Кошой өзгөчө бөлүнүп турат.

Жакып менен Чыйырды — Манастын ата-энеси.

Көкөтөй — бай кан, анын ашы эпостун эң белгилүү эпизоду.

Конурбай — башкы душман образы.

Экинчи жана үчүнчү бөлүктө Семетей, анын жубайы Айчүрөк, чоролору Күлчоро менен Канчоро, жана Сейтек негизги орунда турат.

Манасчылар: эпос кантип сакталган

Манасчы — эпосту жаттап алып кайталаган адам эмес. Ал ар бир аткарууда текстти кайрадан жаратат: негизги окуя бир бойдон калат, бирок сөздөр, сүрөттөөлөр, узундугу ар башка болот. Ошон үчүн «Манастын» бир вариантынан экинчисине өткөндө көлөмү эки эселенип кетиши мүмкүн.

ЮНЕСКОнун расмий сыпаттамасында манасчылык салты мындайча берилет: айтуучулар — ар кандай курактагы эркектер да, аялдар да — өз чакырыгын түш аркылуу алат деп эсептелет, аткаруу учурунда өзгөчө абалга кирип, өз алдынча ыргак, үн жана жаңсоо менен айтат. Салт устаттан шакиртке оозеки өтөт, расмий окуу аркылуу эмес. Үзгүлтүксүз айтуу он үч саатка чейин созулушу мүмкүн.

Эң белгилүү эки манасчы:

Сагымбай Орозбаков (1867–1930) — андан эпостун биринчи бөлүгү жазылып алынган. Жазуу иши 1922-жылдын жайында Нарында башталып, 1926-жылдын августуна чейин, төрт жылдан ашык уланган. Ишти Каюм Мифтаков баштап, Ыбырай Абдырахманов улантып, жалпысынан 180 378 сап кагазга түшкөн.

Саякбай Каралаев — андан үчилтиктин үчөө тең жазылып алынган, ошондуктан толук вариант деп ушул аталат. Жазуу 1935-жылы башталган, биринчи бөлүк 1937-жылы бүткөн.

Бул жерде бир карама-каршылыкты жашырбай айтабыз. Саякбай Каралаевдин өмүр жылдары боюнча булактар эки башка сан берет: Улуттук банктын «Банкноттордогу тарыхый инсандар» бөлүмүндө 1894–1971, ал эми кыргыз Википедиясында 1894–1977 деп турат. Биз расмий мекеменин маалыматын — 1894–1971ди — негиз катары алдык, бирок айырма бар экенин жаап койбойбуз.

Эпос кантип жазылып алынган

1856-жыл. Чокан Валиханов эпостун «Көкөтөйдүн ашы» эпизодун жазып алат жана бир бөлүгүн орусчага которот. Бул эпостун илимий кагазга түшкөн биринчи учуру.

1862 жана 1869-жылдар. В. В. Радлов кыргыздардан эпостун бөлүктөрүн жазып алат.

1885-жыл. Радлов Петербургда жыйнагын жарыялайт — кыргызча жана немисче. Ачык булактарда ал басылманын көлөмү 12 454 сап, анын 9 449 сабы түздөн-түз «Манас» боюнча деп көрсөтүлөт.

1922–1926-жылдар. Сагымбай Орозбаковдун варианты жазылат.

1935-жылдан тартып. Саякбай Каралаевдин толук үчилтиги жазылат.

2013-жылдын 4-декабры. «Kyrgyz epic trilogy: Manas, Semetey, Seytek» аталышы менен үчилтик ЮНЕСКОнун Адамзаттын материалдык эмес маданий мурасынын репрезентативдик тизмесине, комитеттин 8-сессиясында киргизилет.

Ушул күн кийин майрамга айланган: 4-декабрь — «Манас» эпосунун күнү. Ачык булактарда аны 2015-жылдын 27-апрелиндеги Өкмөттүн №259 токтому бекиткен деп жазылат. Биз токтомдун текстин Минюсттун укуктук маалымат базасынан ачууга аракет кылдык — 21-сентябрда сайт бизге жооп бербеди, ошондуктан токтомдун номерин экинчи даражадагы булактан алынган маалымат катары белгилейбиз.

Манас таануу жана 1995-жылдагы мааракеси

Эпосту изилдеген өзүнчө илим бар — манас таануу. Ал айтуучулардын варианттарын салыштырат, тексттерди басмага даярдайт, эпостун тили менен поэтикасын изилдейт. Жогорку окуу жайларда манас таануу өзүнчө сабак катары окутулат.

Эпостун изилдениши боюнча эң көлөмдүү иш — варианттарды кагазга түшүрүү жана басып чыгаруу. Сагымбай Орозбаковдун жана Саякбай Каралаевдин варианттары ушул жол менен сакталып калды. Эгер XX кылымдын 20–30-жылдарында ал иш жүргүзүлбөгөндө, бүгүнкү күнгө бул көлөмдө текст жетмек эмес: манасчылык оозеки салт, ал эми айтуучулардын саны азайган.

1995-жылы эпостун 1000 жылдык мааракеси белгиленген. Негизги салтанат Таласта өткөн, иш-чаралар эл аралык деңгээлде БУУнун колдоосу менен уюштурулган. Маараке Кыргызстан үчүн көз карандысыздыктан кийинки алгачкы чоң маданий окуялардын бири болгон.

Даталарды жазганда абайлаш керек: 1995-жылдагы маараке менен 2013-жылдагы ЮНЕСКОнун тизмесине киргизилиши — эки башка окуя. Мектеп ишинде алар жыш аралашып кетет.

Эпосту кайдан окуса болот

Толук текстти бир отурумда окуп чыгуу мүмкүн эмес — 500 миңден ашык сап. Ошондуктан практикалык жол мындай:

• мектепке — окуу китебиндеги кыскартылган баян жана ушул макаладагы каркас жетиштүү;
• кеңирээк тааныштык үчүн — «Манас» эпосунун балдар жана өспүрүмдөр үчүн даярдалган кыскартылган басылмалары;
• изилдөө иши үчүн — Саякбай Каралаевдин же Сагымбай Орозбаковдун варианттарынын академиялык басылмалары жана эпостун сөздүгү.

Аудио жана видео жазуулар да бар: манасчылардын аткаруусун угуу — текстти окуудан таптакыр башка тажрыйба. Эпос айтуу үчүн жазылган, окуу үчүн эмес, ошондуктан бир эле үзүндүнү угуп көрүү анын эмне экенин тексттен тезирээк түшүндүрөт.

Эпос качан жаралган: жооп ордуна үч гипотеза

Мектеп тапшырмасында «эпос качан жаралган» деген суроого так дата жазуу — кеңири таралган ката. Так дата жок. Илимде негизги үч болжолдоо бар:

Үчөө тең гипотеза бойдон калууда. Жазуу ишинде аларды «окумуштуулардын пикири боюнча» деп берүү туура, «эпос ушул кылымда жаралган» деп жазуу туура эмес.

Эпостун негизги идеясы

Эпосту бир сүйлөмгө батыруу керек болсо, ал мындай: чачырап жаткан эл бирикпесе, аман калбайт.

Үч бөлүктүн тең өзөгү ушул. Манас урууларды бириктирет, Семетей чачырап кеткенин кайра чогултат, Сейтек ич ара чыккынчылыкты жеңет. Ошондуктан эпос жөн гана согуш жөнүндөгү окуя эмес, элдин өзүн өзү сактап калуу тажрыйбасы.

Экинчи катмары — тарыхый эс тутум. ЮНЕСКОнун сыпаттамасында эпос кыргыз элинин тарыхый эсин сактайт жана жаштарга өз тарыхын, маданиятын жана өзгөчөлүгүн түшүнүүгө жардам берет деп айтылат. Манасчылар салттуу түрдө элге жамааттык окуяларда, талаш-тартыштарда жана кыйынчылыкта адеп-ахлактык багыт берип келген.

Дил баян үчүн даяр каркас

Тапшырма «Манас эпосу жөнүндө дил баян» болсо, беш пункт жетиштүү. Ар бирине эки-үч сүйлөм — бир бет чыгат.

1. Киришүү. «Манас» — кыргыз элинин баатырдык эпосу, оозеки айтылып сакталган. Үч бөлүктөн турат.
2. Мазмуну. «Манас», «Семетей», «Сейтек» — ата, бала, небере. Үчөө тең бир маселени чечет: элди бириктирүү.
3. Каармандар. Манас жана кырк чоро, Каныкей, Бакай, Алмамбет. Ар бири бир сапаттын образы: күч, акыл, достук, чечкиндүүлүк.
4. Манасчылар. Эпос жазылып калган эмес, айтылып сакталган. Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев. Салт устаттан шакиртке өтөт.
5. Бүгүнкү мааниси. 2013-жылы ЮНЕСКОнун тизмесине кирген, 4-декабрь — эпостун күнү. Эпос — элдин тарыхый эс тутуму.

Сандарды кошкуң келсе, бирөө жетиштүү: Саякбай Каралаевдин варианты боюнча 500 553 сап. Бирок анын жанына «бул бир манасчынын варианты» деп жазып кой — мугалим так ушуну сурайт.

Дил баяндын түзүлүшү жана башка темалар боюнча өзүнчө колдонмобуз бар. Эпостогу образдуу сөздөрдү түшүнүү үчүн макал-лакаптардын мааниси кереги тиет, ал эми чоңураак иш жазуу керек болсо — реферат жазуунун эрежелери.

«Манас» боюнча китептерди, мектеп окуу куралдарын жана репетиторлорду Мына сайтындагы кызматтар бөлүмүнөн издесең болот.

Көп берилүүчү суроолор

«Манас» канча саптан турат?

Бир гана жооп жок. Эң көп келтирилген сан — Саякбай Каралаевдин үчилтиги боюнча 500 553 сап. Сагымбай Орозбаковдон жазылган биринчи бөлүк 180 378 сап.

Эмне үчүн «үчилтик» деп аталат?

Себеби үч бөлүк ата, бала жана небере жөнүндө: «Манас», «Семетей», «Сейтек».

Эң көлөмдүү бөлүк кайсы?

«Семетей». Каралаевдин вариантында 397 775 сап — бул бүт үчилтиктин төрттөн үчүнөн ашыгы.

Манасчы менен жомокчунун айырмасы эмнеде?

Манасчы «Манас» эпосун айтат, жомокчу башка эл оозеки чыгармаларын айтат. Кээ бир айтуучулар экөөнү тең аткарган.

Эпос ЮНЕСКОнун кайсы тизмесинде?

Адамзаттын материалдык эмес маданий мурасынын репрезентативдик тизмесинде, 2013-жылдан бери.

«Манас» эпосунун күнү качан?

4-декабрь. ЮНЕСКОнун чечими ушул күнү кабыл алынган.

Эпос качан жаралган?

Так дата жок. Илимде үч гипотеза бар: VII–IX, IX–XI жана XVI–XVIII кылымдар. Жазуу ишинде аларды гипотеза катары берүү керек.

Эпосту биринчи ким жазып алган?

Чокан Валиханов, 1856-жылы, «Көкөтөйдүн ашы» эпизодун.